TANPINAR’IN MAHUR BESTE’SİNDE İKİ KARAKTER, İKİ YÖNTEM: İSMAİL MOLLA VE SABRİ HOCA ÜZERİNDEN BİR DİN VE KÜLTÜR EĞİTİMİ ANALİZİ

Öz

Bu çalışma, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Mahur Beste romanında, çökmekte olan bir medeniyetin kültürel aktarım ve eğitim buhranını, İsmail Molla ve Sabri Hoca karakterleri üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi, yorumsamacı (hermeneutik) metin analizi ve karşılaştırmalı analiz desenleri kullanılmıştır. Analiz, karakterlerin “imkanlar” ve “tercihler” ekseninde temsil ettiği iki hasım epistemolojiyi ve zihniyet dünyasını incelemektedir. Elde edilen somut bulgulara göre; İsmail Molla, yüksek sosyal ve kültürel sermayesiyle kültürü organik bir kendiliğinden özümsenme yoluyla aktaran “estetik-aristokrat” modeli temsil etmekte; ancak bu yöntemin kendi oğlu Behçet Bey üzerinde başarısız olması, geleneksel habitus aktarımının yeni mizaçlar ve modernleşme krizleri karşısındaki yetersizliğini kanıtlamaktadır. Karşı kutupta yer alan Sabri Hoca ise medeniyetin iflasını teşhis eden nesnelci/modernist bir “eleştirel-politik eğitim” modelini simgeler; fakat toplumsal ve maddi imkanlardan (sermayeden) yoksun oluşu, onun teorik eleştirisini pratik eylemden mahrum bırakarak trajik bir ümitsizlik söylemine mahkûm etmiştir. Sonuç olarak roman, eskinin yaşanarak aktarılma yönteminin işlevsizleştiği, yeninin ise eleştirel düzeyde kurulma yönteminin olgunlaşmadığı bir yöntemsizlik ve medeniyet buhranını tasvir eder. Atiye Hanım karakteri, bu iki dünya arasındaki trajik sentez arayışının simgesidir.

Anahtar Kelimeler

• Ahmet Hamdi Tanpınar
• Mahur Beste
• Eğitim
• Medeniyet Buhranı
• İsmail Molla
• Sabri Hoca
• Modernleşme
• Kültür Aktarımı

TWO CHARACTERS, TWO METHODS IN TANPINAR’S MAHUR BESTE: AN ANALYSIS OF RELIGIOUS AND CULTURAL EDUCATION THROUGH İSMAİL MOLLA AND SABRİ HOCA

Öz

This study aims to examine the cultural transmission and educational crisis of a collapsing civilization in Ahmet Hamdi Tanpınar’s novel Mahur Beste through the characters of İsmail Molla and Sabri Hoca. The study employs qualitative research methods, specifically document analysis, hermeneutic text analysis, and comparative analysis. The analysis investigates two opposing epistemologies and mentalities represented by the characters within the framework of their “opportunities” and “choices”. According to the concrete findings obtained: İsmail Molla represents an “aesthetic-aristocratic” model that transmits culture through organic “osmosis” by utilizing his high social and cultural capital; however, the absolute failure of this method on his own son, Behçet Bey, proves the inadequacy of traditional habitus transmission in the face of new temperaments and modernization crises. On the opposite pole, Sabri Hoca symbolizes an objectivist/modernist “critical-political education” model that diagnoses the bankruptcy of the civilization; yet, his lack of social and material opportunities (capital) condemns his theoretical critique to inaction and a discourse of tragic despair. In conclusion, the novel depicts a methodological and civilizational crisis where the old method of experiential transmission has become dysfunctional, and the new method of critical establishment has not yet matured. The character of Atiye Hanım stands as the symbol of the tragic search for synthesis between these two worlds.

Anahtar Kelimeler

• Ahmet Hamdi Tanpınar
• Mahur Beste
• Education
• Civilization Crisis
• İsmail Molla
• Sabri Hoca
• Modernization
• Cultural Transfer

Kaynakça

1. Akdoğan, Nurşen. “Eğitim yönetiminin epistemolojik temelleri bağlamında bilgi sorunsalı.” Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi, c. 10, s. 21, 2024, ss. 134-148.
2. Alfred Adler. Bireysel Psikoloji. Çeviren Ali Kılıçoğlu, Say Yayınları, 2015.
3. Altun, Fahrettin. Modernleşme Kuramı: Eleştirel Bir Giriş. İnsan Yayınları, 2017.
4. Aydın Satar, Nesrin. “Mahur Beste’nin kuramsal evreni.” Söylem Filoloji Dergisi, c. 9, s. 3, 2024, ss. 1711-1721.
5. Bilge Ulusman. “Construction of Masculinity and Disclosure of the ‘Other’ in Mahur Beste (Mahur Beste’de Erkeklik İnşası ve Ötekinin İfşası).” Masculinities: A Journal of Culture and Society, no. 12, 2019, ss. 130–153.
6. Büyükdüvenci, Sabri (t.y.). “Epistemoloji ve eğitim.” Eğitim Programları ve Öğretim Bölümü, ss. 130-138.
7. Ekrem Işın. “Osmanlı İlmiye Sınıfının Romanı: Mahur Beste.” Bir Gül Bu Karanlıklarda: Tanpınar Üzerine Yazılar, Hazırlayan Abdullah Uçman ve Handan İnci, Kitabevi Yayınları, 2002, ss. 597–611.
8. Gürbilek, Nurdan. Kör Ayna, Kayıp Şark: Edebiyat ve Endişe. Metis Yayınları, 2004.

9. Gürsoy, Ülkü. “Mahur Beste üzerine bir değerlendirme.” Milli Folklor, c. 17, s. 68, 2005, ss. 59-66.
10. Işıl Şimşek. “Louis Althusser’in İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları Adlı Çalışması Üzerine Bir Değerlendirme.” Medya ve Kültür, c. 1, s. 1, 2021, ss. 112–115.
11. Kantar, Gökmen. “Modernleşme kuramı ve Osmanlı idari yapısında modernleşme süreci hakkında bazı tespitler.” SSAD Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. 3, s. 3, 2019, ss. 365-385.
12. Kantarcıoğlu, Sevim. Ahmet Hamdi Tanpınar: Yapıbozumcu ve Semiotik Yaklaşımlar Işığında Tanpınar Hikâyeleri. Akçağ Yayınları, 2004.
13. Kaplan, Mehmet. “Önsöz (Mahur Beste hakkında birkaç söz).” Ahmet Hamdi Tanpınar, Mahur Beste içinde. Dergâh Yayınları, 1975.
14. Katipoğlu, Nilgün. “Modernist bir romanda tasavvufi kökler 1: Mahur Beste’de tekamül eden karakterler ve Bildungsroman ilişkisi.” Asya Studies, c. 5, s. 18, 2021, ss. 169-178.
15. Kayıklık, Hasan. “Bireysel dindarlığın psikolojik kaynakları.” Dini Araştırmalar, c. 5, s. 13, 2002.
16. Kurukafa, Vedat. “Mahur Beste üzerine bir inceleme ve çözümleme denemesi.” Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, s. 4, 2001.
17. Küçükalp, Kasım. “Modern epistemolojik kriz ve postmodern epistemoloji.” Bilimname, c. II, s. 2003/2, 2003, ss. 85-95.
18. Middell, Matthias. “Kültür aktarımı, kültürel transfer.” Çeviren M. Çakır, Turkophone, c. 8, s. 2, 2021, ss. 65-81.
19. Paşaoğlu, Sibel. “Müzik kültüründe sözlü ve yazılı aktarım.” Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 11, s. 2, 2009.
20. Samsakçı, Mehmet. “Kültürel devamlılık ve zevk inkırazı bağlamında Ahmet Hamdi Tanpınar’da Türk mimarisi.” Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, s. 3, 2011.
21. Sezgin, Muhammed Fuad. “İslâm Medeniyetinin Donuklaşmasının Sebepleri Meselesi.” Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 2, 2002, çev. Dursun Hazer.
22. Simard, Jean-Claude ve Ramazan Adıbelli. “Epistemoloji.” Bilimname, c. II, s. 2003/2, 2003, ss. 13-21.
23. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Mahur Beste. Dergâh Yayınları, 2003.
24. Tarhan, Belgin. “Efsunlu teolojik yaşantıdan pozitivist dünyaya Türk toplumu: Tanpınar’ın kurmaca eserleri üzerine bir çözümleme.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, c. 63, s. 1, 2023.
25. Tezci, Erdoğan ve Ahmet Uysal. “Eğitim teknolojisinin gelişimine epistemolojik yaklaşımların etkisi.” The Turkish Online Journal of Educational Technology (TOJET), c. 3, s. 2, 2004.
26. Williams, Lincoln ve Vishanthie Sewpaul. “Modernism, postmodernism and global standards setting.” Social Work Education, c. 23, s. 5,2004, ss. 555-565.
27. Yanıklar, Cengiz. “Kültürel sermaye, eğitim ve toplumsal tabakalaşma: Pierre Bourdieu’nün yeniden üretim kuramına eleştirel bir bakış.” Sosyoloji Dergisi, s. 22, 2010, ss. 121-140.
28. Yaşar, Enes (2020). “Bir sürgün romanında yaşanan medeniyet krizinin değerler eğitimi bağlamında incelenmesi.” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, c. 8, s. 24.
29. Yıldız, Kubilay. “Edebiyat sosyolojisi ışığında Mahur Beste.” Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, s. 3, 2010, ss. 61-75.