YARGI KARARLARI IŞIĞINDA TÜRK VE ALMAN CEZA MUHAKEMESİ HUKUKUNDA YASAK İFADE ALMA VE SORGU YÖNTEMLERİ VE İSPAT HUKUKU BOYUTU

Öz

Çağdaş ceza muhakemesi hukuku sisteminde şüpheli, savunmasının hangi yönde ilerleyeceğine özgür iradesiyle karar verme hakkına sahiptir. Şüpheli, susma hakkını kullanabileceği gibi isnat edilen fiili işlediğini inkâr ya da ikrar edebilir. Bu seçim hakkının kullanılmasını engelleyen nitelikte ve şüphelinin özgür iradesini zedeleyebilecek mahiyette her türden zorlayıcı müdahaleden kaçınılması, hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir. Bireylerin karşısında orantısız bir güce sahip olan soruşturma organlarının, kötü muamele, işkence, aldatma gibi yöntemlere başvurarak şüpheliden ikrar elde etmeye çalışması, bir hukuk devletinde, hukuki barışın bozulmasına ve vatandaşların hukuk sistemine saygısının ve güveninin azalmasına sebep olacaktır. Bu düşüncelerin sonucu olarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 148’inci maddesinde ve Alman Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 136a maddesinde, ifade alma ve sorgu işlemleri esnasında söz konusu olabilecek yasak sorgu yöntemlerine yer verilmiştir. Öyle ki Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 148/3’üncü maddesinde, bireyin rızasının varlığında dahi bu yöntemlerle elde edilen ifadelerin delil olarak değerlendirilemeyeceği hususu düzenlenmiştir. Bu kuralların kamu düzeniyle alakalı olduğu, toplumu oluşturan bütün bireylerin adalete duydukları güvenin de korunmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır. Çalışmada, Yargıtay ve Alman Federal Mahkemesi kararları ile öğretideki görüşler ışığında, yasak sorgu yöntemleri tek tek incelenmiş, bu yöntemlerden ne anlaşılması gerektiği ortaya konulmuştur. Ayrıca işkence ve kötü muamele arasındaki ayrımın ortaya konulabilmesi adına Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin bu konudaki kararları da incelenmiştir. Nihayet bu yöntemlerin uygulanmasının ispat hukuku açısından sonuçları da açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yasak sorgu yöntemleri
• kötü muamele
• işkence
• aldatma
• özgür irade

FORBIDDEN INTERROGATION METHODS IN TURKISH AND GERMAN CRIMINAL PROCEDURE LAW IN THE LIGHT OF JUDICIAL DECISIONS AND THEIR IMPLICATIONS IN EVIDENTIARY LAW

Öz

In the contemporary criminal procedural law system, the suspect has the right to freely decide which direction their defense will take. The suspect can exercise their right to remain silent, or they can deny or confess to the alleged act. Avoiding any coercive intervention that prevents the exercise of this right of choice and that could impair the suspect's free will is a requirement of the state of law. Indeed, in a state governed by the rule of law, the attempts by investigating authority, which possess disproportionate power over individuals to obtain confessions from suspects through methods such as ill-treatment, torture, and deception will disrupt legal peace and diminish citizens' respect for and trust in the legal system. As a result of these considerations, Article 148 of the Turkish Code of Criminal Procedure No. 5271 and Article 136a of the German Code of Criminal Procedure address forbidden interrogation methods that may be used during questioning. In fact, Article 148/3 of the Code of Criminal Procedure regulates that statements obtained through these methods cannot be considered as evidence, even with the individual's consent. It is understood that these rules are related to public order and aim to protect the trust that all individuals in society have in justice. In this study, forbidden interrogation methods are examined individually considering the decisions of the Court of Cassation and the German Federal Court, as well as opinions in legal doctrine, and what should be understood by these methods is clarified. In addition, the judgments of the European Court of Human Rights on this issue have been addressed in order to establish the distinction between torture and ill-treatment. Finally, the consequences of applying these methods from the perspective of evidentiary law have also been explained.

Anahtar Kelimeler

• Forbidden interrogation methods
• ill-treatment
• torture
• deception
• free will

Kaynakça

1. Altunkaş A, “5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu Kapsamında İfade Alma ve Sorgu” (2020), Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 15(195-196), 1469-1543.
2. Apiş Ö, “Güncel Yargı Kararları ve Yasa Değişiklikleri Işığında İfade Alma ve Sorgu Sırasında Şüpheli/Sanığın Hakları” (2019), Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 25(1), 53-85.
3. Arıcan M, “Ceza Muhakemesi Hukukunda İfade Alma ve Sorgu” (2009), Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 17(1), 43-66.
4. Balcı M, “Ceza Muhakemesinde Poligrafik İncelemelerin Geçerliliği ve Delil Değeri Sorunu” (2025), Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 27(2), 1167-1228.
5. Başer M ve Yenidünya AC, “Türk Ceza ve Ceza Usul Hukuku Kapsamında ‘Yasak Sorgu Yöntemleri’, Sanığın Yasak Sorgu Yöntemlerine Karşı Bir Korunma Yolu ‘İşkence ve Kötü Muamele Yapmak Suçu” (1996), İzmir Barosu Dergisi (4), 23-53.
6. Centel N, “Cezanın Amacı ve Belirlenmesi” (2001), Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Turhan Tufan Yüce’ye Armağan, 337-372.
7. Centel N ve Zafer H, Ceza Muhakemesi Hukuku (21. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul 2022).
8. Cihan E, “Ceza Muhakemesi Hukukunda İkaz, İhtar, Hukuka Aykırı Vaad ile Telkin Kavramları” (1969), Journal of Istanbul University Law Faculty 35(1-4), 127-140.

9. Cihan E, “Suç Teşkil Eden Sorgu Yöntemleri” (1971), İstanbul Üniversitesi Mukayeseli Hukuk Araştırmaları Dergisi 5(7), 77-88.
10. Çınar AR, “Hukuka Aykırı Kanıtlar” (2004), Türkiye Barolar Birliği Dergisi (55), 31-64.
11. Demirbaş T, İşkence Suçu (2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2016). Demirbaş T, Soruşturma Evresinde Şüphelinin İfadesinin Alınması (7. Baskı, Diemer Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024).
12. H, “StPO § 136a Verbotene Vernehmungsmethoden, Beweisverwertungsverbote”, editörler Christoph Barthe ve Jan Gericke: Karlsruher Kommentar zur Strafprozessordnung mit GVG, EGGVG und EMRK (9. Baskı, C.H. Beck, München 2023) (KK- StPO 136a).
13. Donay S, Açıklamalı Ceza Muhakemesi Kanunu (Vedat Kitapçılık, İstanbul 2005).
14. Dülger MV, Ceza Muhakemesi Hukukunda Dışlama Kuralı ve Hukuka Aykırı Delillerin Uzak Etkisi (Zehirli Ağacın Meyvesi Öğretisi) (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2014).
15. Dülger MV ve Taşkın ŞC, Ceza Muhakemesi Hukuku (2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024).
16. Eisenberg U, Beweisrecht der StPO: Spezialkommentar (10. Baskı, C.H. Beck, München 2017).
17. Engländer A, Examens-Repetitorium Strafprozessrecht (10. Baskı, C.F. Müller, 2020).
18. Erem F, Ceza Usulü Hukuku (5. Bası, Sevinç Matbaası, Ankara 1978). Gerhold SF, “Der Einsatz von Lügendetektorsoftware im Strafprozess - aufgrund des technischen Fortschritts in Zukunft doch rechtmäßig?” (2020), Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik (9), 431-439.
19. Gleß S, “StPO § 136a Verbotene Vernehmungsmethoden; Beweisverwertungsverbote”, editörler Jörg-Peter Becker, Volker Erb, Robert Esser, Kirsten Graalmann-Scheerer, Hans Hilger ve Alexander Ignor: Löwe-Rosenberg Die Strafprozeßordnung und das Gerichtsverfassungsgesetz Großkommentar, Vierter Band Teilband 1: §§ 112–136a (27. Baskı, De Gruyter, Berlin/Boston 2019) (Löwe- Rosenberg Großkommentar StPO 136a).
20. Gökcen A, Balcı M, Alşahin ME ve Çakır K, Ceza Muhakemesi Hukuku (7. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2023).
21. Gökpınar M, “Şüphelinin Kolluk Tarafından Aldatılması” (2023), Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 31(2), 665-701.
22. Gündoğan N, Ceza Muhakemesi Hukukunda İfade Alma ve Sorgu (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025).
23. Hafızoğulları Z, “Hukuka Aykırı Surette Elde Edilen Deliller Meselesi” (Temmuz-Ağustos 1996), Yeni Türkiye: Yargı Reformu Özel Sayısı Yıl 2, Sayı 10, 638-643.
24. Heger M ve Pohlreich E, Strafprozessrecht (2. Baskı, Kohlhammer, Stuttgart 2018).
25. Heghmanns M, Strafverfahren: Strafrecht für alle Semester (Springer, Berlin/Heidelberg 2014).
26. Horzum ED, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Bağlamında Yasak Sorgu Yöntemleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2011.
27. İçel K, “Sorgulamada Hukuka Aykırılık ve Sonuçları”, Prof. Dr. Nurullah KUNTER’e Armağan (Beta Yayıncılık, İstanbul 1998) 121-127.
28. Karaaslan R, “Soruşturma Organları Hesabına Hareket Eden Özel Kişilerin Eylemlerinin Kamu Makamlarına Atfedilebilirliği – İfade Almada Yasak Usul Olan ‘Aldatma’ Örneği Üzerinden Bir İnceleme” (2021), Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 25(2), 555-621.
29. Karakehya H, Ceza Muhakemesi Hukuku (6. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara 2024).
30. Kaymaz S, Uygulamada ve Teoride Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı (Yasak) Deliller (Seçkin Yayıncılık, Ankara 1997).
31. Kindhäuser U ve Schumann KH, Strafprozessrecht (6. Baskı, Nomos, Baden- Baden 2022).
32. Kramer B, Grundlagen des Strafverfahrensrechts: Ermittlung und Verfahren (9. Baskı, Verlag W. Kohlhammer, Stuttgart 2021).
33. Kretzschmann S, Strafverfahrensrecht und demografischer Wandel: Ältere Beschuldigte im Ermittlungsverfahren, Schriften zum Prozessrecht: Band 269 (Duncker & Humblot, Berlin 2020).
34. Kühne H-H, Strafprozessrecht (7. Baskı, C.F. Müller, Heidelberg 2007). Malkoç İ ve Yüksektepe M, Açıklamalar ve Yorumlarla 5271 Sayılı Yeni Ceza Muhakemesi Kanunu 1. Cilt: (Madde 1-202) (Malkoç Kitabevi, Ankara 2008).
35. Monka C, “StPO § 136a Verbotene Vernehmungsmethoden; Beweisverwertungsverbote”, editör Jürgen Graf: Beck’sche Online- Kommentare: BeckOK StPO mit RiStBV und MiStra (58. Baskı, C.H. Beck, München 2025) (BeckOK StPO § 136a).
36. Nowrousian B, “Darf der Beschuldigte im Ermittlungsverfahren getäuscht werden? – Zur grundsätzlichen Zulässigkeit aktiver Täuschung im Ermittlungsverfahren” (2015), Neue Zeitschrift für Strafrecht (NStZ) (11), 625-628.
37. Nuhoğlu A, “İşkence Yasağı ve İşkence Suçu”, Prof. Dr. Sahir ERMAN’a Armağan (Alfa Basım Yayım Dağıtım, İstanbul 1999) 527-592.
38. Ostendorf H ve Brüning J, Strafprozessrecht (4. Baskı, Nomos, Baden-Baden 2021).
39. Önder A, Ceza Muhakemesi Hukuku (Ünyay Yayıncılık, Muğla 1997). Önok RM, Uluslararası Boyutuyla İşkence Suçu (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2006).
40. Özbek VÖ, Doğan K ve Bacaksız P, Ceza Muhakemesi Hukuku (18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025).
41. Özboyacı A, “Yasak İfade Alma ve Yasak Sorgu” (2007), Terazi Hukuk Dergisi 2(16), 69-78.
42. Öztürk B, “CMUK Reformu ve Delil Yasakları” (1994), Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 4(1-2), 39-49.
43. Öztürk B, Ceza Muhakemesi Hukukunda Koğuşturma Mecburiyeti (Hazırlık Soruşturması) (Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara 1991).
44. Öztürk B, Tezcan D, Erdem MR, Alan E, Sırma Gezer Ö, Saygılar YF, Özaydın Ö, Erden Tütüncü E ve Tok MC, Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku (18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024).
45. Prasch V, Die List in der Vernehmung und Befragung des Beschuldigten: Zugleich ein Beitrag zur Auslegung des Täuschungsverbots des § 136a StPO, Doktora Tezi, Köln Üniversitesi, 2002.
46. Putzke H, Scheinfeld J, Klein G ve Undeutsch U, “Polygraphische Untersuchungen im Strafprozess: Neues zur faktischen Validität und normativen Zulässigkeit des vom Beschuldigten eingeführten Sachverständigenbeweises” (2009), Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft (ZStW) 121(3), 607-644.
47. Ritter R, “VII. 13. Beweisverbote”, editörler Rainer Hamm ve Klaus Leipold: Beck'sches Formularbuch für den Strafverteidiger (6. Baskı, C.H. Beck, München 2018) (BeckFormB Strafverteidiger VII. 13. Beweisverbote).
48. Roxin C ve Schünemann B, Strafverfahrensrecht: Ein Studienbuch (30. Baskı, C.H. Beck, München 2022).
49. Schmitt B, “§ 136a StPO”, Meyer-Goßner/Schmitt Strafprozessordnung: Gerichtsverfassungsgesetz, Nebengesetze und ergänzende Bestimmungen, Band 6 (65. Baskı, C.H. Beck, München 2022) (Meyer-Goßner/Schmitt Kommentar, § 136a StPO).
50. Soyaslan D, Ceza Muhakemesi Hukuku (8. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2020).
51. Şahin C, Ceza Muhakemesi Kanunu Gazi Şerhi (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2005).
52. Şahin C, Sanığın Kolluk Tarafından Sorgulanması (Yetkin Yayınları, Ankara 1994).
53. Şen E, Türk Ceza Yargılaması Hukuku’nda Hukuka Aykırı Deliller Sorunu (Beta Yayıncılık, İstanbul 1998).
54. Şentürk C, “Ceza Muhakemesinde İfade ve Sorgu” (2012), Ceza Hukuku Dergisi 7(19), 173-233.
55. Taner MT, Ceza Muhakemeleri Usulü (2. Bası, Duygu Matbaası, İstanbul 1950).
56. Toroslu N ve Feyzioğlu M, Ceza Muhakemesi Hukuku (22. Baskı, Savaş Yayınları, Ankara 2023).
57. Tosun Ö, “Narko – Analiz ve Ceza Hukuku” (1963), Journal of Istanbul University Law Faculty 29(1-2), 46-74.
58. Tosun Ö, Türk Suç Muhakemesi Hukuku Dersleri Cilt 1: Genel Kısım (3. Bası, Fakülteler Matbaası, İstanbul 1981).
59. Turhan F, Ceza Muhakemesi Hukuku (Asil Yayın Dağıtım, Ankara 2006). Turhan F ve Aksan M, “Ceza Muhakemesinde Şüphelinin İfadesinin Alınması ve Sorguya Çekilmesine İlişkin Hükümlerin Eleştirel Bir Değerlendirmesi” (2020), Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 24(2), 289-331.
60. Ünver Y ve Hakeri H, Ceza Muhakemesi Hukuku Cilt III (22. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara 2024).
61. Volk K ve Engländer A, Grundkurs StPO (9. Baskı, C.H. Beck, München 2018).
62. Yargıtay Kararları Dergisi, Mart/1983, 9(3).
63. Yaşar E, “Evrelerden Dönülmezlik İlkesi” (2024), İstanbul Hukuk Mecmuası 82(4), 1271-1287.
64. Yaşar O, Uygulamalı ve Yorumlu Ceza Muhakemesi Kanunu I. Cilt: Madde 1-222 (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2007).
65. Yenisey F, Uygulanan ve Olması Gereken Ceza Muhakemesi Hukuku: Hazırlık Soruşturması ve Polis (2. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul 1991).
66. Yenisey F ve Nuhoğlu A, Ceza Muhakemesi Hukuku (13. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2025).
67. Zafer H, “Savunma Hakkı ve Sınırları” (2013), Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, (Prof. Dr. Nur Centel’e Armağan) 19(2), 507-540.