Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Posta Ağı Verilerinin Analizi ve CBS Tabanlı Modelleme

Yıl 2025, Cilt: 30 Sayı: 3, 1044 - 1064, 24.12.2025

Ece Küçükatalay , Nuray Özaslan , Betül Gelengül Ekimci , Onur Şatır

https://doi.org/10.53433/yyufbed.1738691

https://izlik.org/JA53YU54BY

Öz

Bu makale, 19. yüzyıldan erken Cumhuriyet’e uzanan Osmanlı posta ağının temel unsurları olan posta merkezlerini, tekil yapı odaklı okumaların ötesine taşıyarak CBS temelli bir çerçevede yeniden değerlendirir. Literatürdeki posta yapılarına ilişkin parçalılık ve ulusal envanterlerdeki dağınık kayıtların karşılaştırılabilir bir zeminde buluşturulamayışı, posta sisteminin işleyişini, ulaşım hatlarıyla kurduğu ilişkileri ve bölgesel yayılım dinamiklerini bütüncül biçimde ele almayı zorlaştırmıştır. Bu eksiklikten hareketle çalışmanın amacı, posta ağını parçalı okumaların ötesine taşıyarak işleyişini, ulaştırma altyapılarıyla kurduğu bağlantıları ve bölgesel farklılaşmalarını birlikte görünür kılmaktır. Araştırma, posta yapılarının değerini cephe ya da tipolojiye indirgemek yerine yer seçimi, erişim ve koridor ilişkileri üzerinden açığa çıkararak, geç Osmanlı kamu mimarlığının çoğul ve çok merkezli karakterini ağ ölçeğinde belgelemektedir. Bu doğrultuda arşiv belgeleri, tarihî haritalar, görsel materyaller ve resmî kayıtlar CBS’de coğrafi olarak referanslanmış ve ulaştırma türleriyle bağlantıları çözümlenmiştir. Bulgular, ağın sürekliliğini ve bölgesel farklılaşmalara rağmen ortak bir ulaşım–haberleşme sistemine eklemlendiğini göstermektedir. Bu çerçeve, koruma ve planlama kararlarının tekil yapılardan çok koridorlar ve stratejik eşik noktaları üzerinden kurgulanmasına imkân tanır. Sonuçta ortaya çıkan CBS tabanı, envanterleme, rota tasarımı, koruma önceliklendirmesi ve dijital sergileme gibi alanlarda kullanılabilir; yöntem ise benzer imparatorluk ölçekli ağların farklı coğrafyalarda karşılaştırmalı incelenmesine aktarılabilir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı posta ağı , Mekânsal analiz , Coğrafi bilgi sistemleri , Mimarlık tarihi

Etik Beyan

Bu makalenin yazarları çalışmada kullanılan materyal ve yöntemlerin etik kurul izni ve/veya yasal-özel bir izin gerektirmediğini beyan etmektedir.

GIS-Based Modelling and Analysis of the Postal Network in the Ottoman Empire

https://izlik.org/JA53YU54BY

Öz

Abstract: This article re-evaluates the Ottoman postal network, spanning from the nineteenth century to the early Republican period, by moving beyond building-centered readings and situating postal centers within a GIS-based analytical framework. The fragmented nature of studies on postal buildings and the dispersed records in national inventories have hindered a comprehensive assessment of the postal system’s functioning, its connections with transportation routes, and its regional dynamics of expansion. Addressing this gap, the study aims to move beyond partial interpretations and to reveal the network’s operation, its links with transport infrastructures, and its regional variations in an integrated manner. Rather than reducing the value of postal buildings to façades or typologies, the research emphasizes their significance through location choices, accessibility, and corridor relations, thereby documenting the plural and multi-centered character of late Ottoman public architecture at a network scale. To this end, archival documents, historical maps, visual materials, and official records were georeferenced in GIS and analyzed in relation to transport infrastructures. The findings demonstrate the continuity of the network and its integration into a common communication–transportation system despite regional differences. This framework allows conservation and planning strategies to be developed not only around individual buildings but also along corridors and strategic thresholds. The resulting GIS database can serve as a tool for inventorying, route design, conservation prioritization, and digital exhibition, while the method can be transferred to comparative studies of other empire-scale networks in different geographies.

Anahtar Kelimeler

Ottoman postal network , Spatial analysis , Geographic information systems , Architectural history

Kaynakça

• Aktüre, S. (1985). Osmanlı Devleti’nde taşra kentlerindeki değişimler. İçinde M. Belge & F. Aral (Ed.), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 4, ss. 891–904). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Avrupa Konseyi (2005). Convention on the Value of Cultural Heritage for Society (Faro Convention). https://rm.coe.int/1680083746 (Erişim tarihi: 13.02.2025).
• Avrupa Konseyi. (2008). Intercultural dialogue as a basis for peace and sustainable development in Europe and its neighbouring regions. https://rm.coe.int/16805d39a2 (Erişim tarihi: 13.02.2025).
• Avustralya ICOMOS. (2013). The Australia ICOMOS Charter for the Conservation of Places of Cultural Significance (The Burra Charter). https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0795934001587381516.pdf (Erişim tarihi: 13.02.2025).
• Balıkesir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü [KVKBKM]. Kurumdan edinilen resmî belge. Edinilme tarihi: 20.11.2020.
• Bardakoğlu, Ö. (2023). Osmanlı’da demiryolları ve etkileri: Şark Ekspresi’nin İstanbul’da yarattığı değişim. Journal of Academic History and Studies, (8), 134–147.
• Baskıcı, M. (2012). XIX. yüzyılda Trabzon limanı: Yükseliş ve gerileyiş. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 67(3), 33–56. Osmanlı Arşivi, BEO, 1163/87192.
• Binark, İ. (1993). Musul-Kerkük ile ilgili arşiv belgeleri (1525–1919). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
• Dereci, Ş. (2019). Dünya-ekonomi sistemi bağlamında XIX. yüzyılda Beyrut Limanı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
• Ekimci, B. G. & Küçükatalay, E. (2023). Osmanlı posta teşkilatı yapılarının kültürel miras değerleri bağlamında incelenmesi. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (27), 149–178.
• Emrence, C. (2016). Osmanlı Ortadoğu’sunu yeniden düşünmek. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Ertuğrul, A. D. (2009). XIX. yüzyılda Osmanlı’da ortaya çıkan farklı yapı tipleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7(13), 293–312.
• Eskin, Ş. (1942). Posta, Telgraf ve Telefon Tarihi. Ankara: Ulusal Matbaası.
• Gençer, C. İ. (2017). 19. Yüzyılda İzmir ve Selanik’te kentsel dönüşüm: rıhtım ve limanların inşası. Meltem İzmir Akdeniz Akademisi Dergisi, (1), 33-51.
• Gurulkan, K. (2013). Osmanlı arşiv belgelerinde Trablusgarp. İstanbul: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. https://www.balkanphila.com/shop/libya-derna-post-office-postcard/, erişim: 29 Nisan 2024
• ICOMOS. (2017). Delhi Declaration on Heritage and Democracy. https://www.icomos.org/images/DOCUMENTS/Charters/GA2017_Delhi-Declaration_20180117_EN.pdf (Erişim tarihi: 13.02.2025).
• İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi [İÜNEK]. No: 90424/11.
• İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi [İÜNEK]. No: 90431/20.
• İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi [İÜNEK]. No: 93319/0001.
• İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi [İÜNEK]. No: 93592/0001.
• İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi [İÜNEK]. No: 93594/0001.
• İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü [KVKBKM]. Kurumdan edinilen resmî belge. Edinilme tarihi: 10.11.2020.
• Kerimoğlu, Ö. (2018). Büyük Postane iç donanımı ve koruma sorunları (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Kültür Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Kösebay Erkan, Y. (2008). Anadolu demiryolu mirası ve korunması. itüdergisi/a, 7 (2), 14-25.
• Malhut, M. & Kısa, A. (2020). Antalya Limanı’nın 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Anadolu liman trafiği ve deniz ticaretindeki yeri. Tarih İncelemeleri Dergisi, 35(2), 603–630.
• Milli Kütüphane. Hrt 1994 DD 213.
• Ortaylı, İ. (1977). İstanbul’un mekansal yapısının tarihsel evrimine bir bakış. Amme İdaresi Dergisi, 77-97.
• Salt Galata Arşivi, erişim: 8 Aralık 2022.
• Sarınay, Y. (2008). Osmanlı Arşiv belgelerinde Yemen. İstanbul: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
• Subaşı, T., & Bal, E. (2015). Tanzimat Dönemi’nde Osmanlı Devleti’nin Bosna Hersek’e yaptığı muhaberat ve telgraf hizmetleri. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(2), 37 -55.
• Tamçelik, S. (2000). Osmanlı dönemi demiryollarının tarihi gelişimi içerisinde siyasî, iktisadî ve sosyal etkiler. Erdem, 12(35), 483-535.
• Tanör, B. (1985). Anayasal gelişmelere toplu bir bakış. İçinde M. Belge & F. Aral (Ed.), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 1, ss. 10-26). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Tanrıkut, A. (1984). Türkiye Posta ve Telgraf ve Telefon Tarihi ve Teşkilat ve Mevzuatı. Ankara: Efem Matbaacılık.
• Taşdemir, D. (2016). Beyoğlu telefon santrali restorasyon projesi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Tekdal, D. (2018). II. Abdülhamid döneminde Bitlis Vilayeti (idarî ve sosyal yapı) (Doktora tezi). Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
• Tekin, Y. (2002). Osmanlı Devleti’nin son döneminde modern ulus devlete yönelik girişimler (Yüksek lisans tezi). Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
• Tokmak, E. (2012). Prizren'deki 19. yüzyıl Osmanlı dönemi kamu yapılarının incelenmesi ve Prizren eski posta ve telgraf binası için koruma önerisi (Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Türken Çakır, M. (2020). Selîm Butrus el-Bustânî (hayatı, eserleri ve tarihî romanları). Kesit Akademi Dergisi, 6, 414–422.
• Turgut, T. (2018). Osmanlı İmparatorluğu posta tarihi. İstanbul: Alfa Yayıncılık.
• Ünal, U. (2013). Osmanlı belgelerinde Suriye. İstanbul: T.C. başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
• Ünlü, T. S. (2009). Bir iskeleden liman kentine Doğu Akdeniz’in önemli bir limanı olarak on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Mersin’de mekânsal gelişim. MMOB Şehir Plancıları Yayını, 5-26.
• Varlık, M. B. (1985). Bir yarı-sömürge olma simgesi: yabancı posta örgütleri. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi (ss. 1653-1656). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Yazıcı, N. (1985). Tanzimat döneminde Osmanlı posta örgütü. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi (ss. 1636-1652). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Yazıcı, N. (1992). Tanzimat’ta haberleşme ve kara taşımacılığı. OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 333–377.
• Yüksel, M. (2016). Osmanlı son döneminde Trablusgarp Vilayeti’nin sosyal ve ekonomik yapısı (1872–1911) (Yüksek lisans tezi). Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çorum.