Bursa Hanlar Bölgesi’nde doğal mirasın korunması: Anıt çınar ağaçları üzerine bir inceleme

Yıl 2025, Cilt: 62 Sayı: 4, 537 - 553, 12.12.2025

Seda Çil Çelik , Kamil Erken

https://doi.org/10.20289/zfdergi.1688528

Öz

Amaç: Bu çalışmada, UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer alan Bursa Hanlar Bölgesindeki anıt çınar ağaçlarının mevcut yaşam koşulları ile olması gereken yaşam koşullarının karşılaştırılması, bulundukları koşullarda maruz kaldıkları olumsuzlukların belirlenmesi ve çözüm önerilerinin geliştirilmesi amaçlanmıştır.
Materyal ve Yöntem: Çalışmada, anıt çınar ağaçlarının mevcut yaşam koşulları ve fiziki durumlarının tespiti yapılmıştır. Olması gereken boyutları ve korunması gereken yaşam alanı ile mevcuttaki durumları karşılaştırılarak farklar ortaya konulmuştur. Ağaçlar, gövde ve taç sağlık durumları açısından incelenmiş, tespit edilen problemler için çözüm önerileri geliştirilmiştir.
Araştırma Bulguları: Elde dilen verilere göre anıt ağaçların %85’nin olması gereken boy ve taç çapının altında kaldığı tespit edilmiştir. Çalışma alanındaki hiçbir anıt çınar ağacı için yeterli yaşam alanı bırakılmamıştır. Anıt ağaçların; yüzde 95’inin yetersiz kök alanına sahip olduğu ve derin budamalardan kaynaklı taç formunun bozulduğu, %90’ının dal kurumalarına, %70’inin ur ve şişkinliklere, %55’inin yetersiz taç alanına sahip olduğu, %50’sinin gövdesinde kovukların ve çürüklerin oluştuğu saptanmıştır.
Sonuç: Çalışma alanındaki anıt çınar ağaçlarının sürdürülebilirliği için TS 13190 Nolu standarda uygun olarak korunması, özel bakım ve rehabilitasyon uygulanması gerekmektedir. Kanunlarla belirlenen koruma alanı sınırlarına titizlikle uyulmalıdır. Aksi takdirde hâlihazırda birçok özelliğini kaybetmiş olan bu anıt çınar ağaçlarının birçoğu birkaç onyılda yok olup gidecektir.

Anahtar Kelimeler

Bakım , anıt ağaçlar , bitki sağlığı , sürdürülebilirlik

Proje Numarası

Makale için yapılan çalışma herhangi bir proje çalışması değildir. Yüksek Lisans Öğrencisi Seda ÇİL (ÇELİK)'in tezinden üretilmiştir.

Conservation of natural heritage in the Bursa Hanlar District: An investigation into monumental plane trees

Öz

Objective: This study aims to identify the difficulties and challenges faced by monumental trees in a historically protected area, compare their current and desired living conditions and develop solutions to the issues they experience.
Material and Methods: The study assessed the current living conditions and physical state of the monumental plane trees. The differences were identified by comparing their current condition with their expected size and habitat to be protected. Monumental trees were examined in terms of trunk and crown health status, and solution proposals were developed for the identified problems.
Results: The data revealed that 85% of the monumental trees were below the required height and diameter. None of the monumental trees in the study area had sufficient living space. Furthermore, 95% of the trees exhibited inadequate root areas, and their forms had deteriorated due to deep pruning; 90% showed signs of branch dieback, 70% had galls and swellings, 55% insufficient crown area, and 50% had cavities and rot in their trunks.
Conclusion: To ensure the sustainability of the monumental trees in the study area, they must be protected according to the TS 13190 standard, with special care and rehabilitation measures implemented. Without these interventions, many of these monumental trees, which have already lost many characteristics, may disappear within a few decades.

Anahtar Kelimeler

Maintenance , monumental trees , plant health , sustainability

Proje Numarası

Makale için yapılan çalışma herhangi bir proje çalışması değildir. Yüksek Lisans Öğrencisi Seda ÇİL (ÇELİK)'in tezinden üretilmiştir.

Kaynakça

• Akgün, B., A. Okumuş & Y. Yazar, 2018. Determination of physical properties of monumental oriental plane trees (Platanus orientalis L.) in the Gaziantep region. KSU Journal of Engineering Sciences, 21 (4): 305-311. https://doi.org/10.17780/ksujes.459838
• Alp, Ş. & E. Baylan, 2017. “Van Gölü Havzası’nda anıt ağaçları, tespit edilen sorunlar ve koruma önerileri, 236-241”. Türkiye Peyzajları II. Ulusal Konferansı: Peyzaj Politikaları Konferansı (20-21 Kasım 2017, İstanbul) Bildiri, İstanbul Teknik Üniversitesi, 299 s.
• Anonymous, 2016. Afyonkarahisar, Bilecik, Eskişehir, Kütahya Ve Uşak İllerinde Yer Alan Anıt Ağaçlar Ve Tescilli Ağaç Topluluklarının Mevcut Durumlarının Belirlenmesi. TC. Çevre Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara. 226 s.
• Arslan, S., 2014. Tree cult and tree of life in Turkish culture. International Journal of Social and Educational Sciences, 1 (1): 59-71.
• Asan, Ü., 1987. Türkiye ormanlarında saptanabilen anıt nitelikli ağaçların dünyadaki benzerleriyle karşılaştırılması. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 37 (2): 46-66.
• Asan, Ü., 2010. Boğaziçi’nde Yaşayan Tarih: Zamana Tanıklık Eden Ağaçlar, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Ağaç ve Peyzaj A.Ş. Yayınları, 256 s.
• Aslan, H., 2016 Monumental and Monumental Trees in Some Districts of Mersin Province. Institute of Science Department of Forest Engineering, Süleyman Demirel University, (Unpublished) Master's Thesis, Isparta, Türkiye, 94 pp.
• Aslan, P.Y., D. Özkır & Y. Ofluoğlu, 2016. The role of monumental trees in the construction of Bursa city memory and identity. İdealkent, 7 (20): 800-829. https://dergipark.org.tr/tr/pub/idealkent/issue/36856/419948
• Atik, M., S. Balta & A. Durak, 2017. Living natural history in landscape: monumental trees. Journal of Landscape and Ornamental Plants, 7 (23): 22-26.
• Baytop, A., 2004. Türkiye’de Botanik Tarihi Araştırmaları, TÜBİTAK Yayınları, Akademik Dizi: 3, Ankara, 574 s.
• Budău, R., C.S.C. Timofte, L.V. Mirisan, M. Bei, L. Dinca, G. Murariu & K.A. Racz, 2025. Living landmarks: A review of monumental trees and their role in ecosystems. Plants, 14: 2075.
• Bulut, İ.Ç., 2024. Avrupa Birliği ve Türk hukuku perspektifinden doğanın emaneti: Anıt ağaçlar. İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (2): 42-55. https://dergipark.org.tr/tr/pub/izsbd/issue/86734/1490010
• Bursa Site Management Unit, 2025. UNESCO World Heritage: Bursa Site Management Unit, Management Site Borders (Web page: https://alanbaskanligi.bursa.bel.tr/yonetim-alani-sinirlari/) (Date accessed: January, 2025).
• Camarero, J.J., R. Touchan, C. Valeriano, I. Bashour & J. Stephan, 2024. Dating the noah trees to improve age estimates in centennial and millennial olive trees. Dendrochronologia, 84: 126181. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1125786524000183
• Cannizzaro, S. & G.L. Corinto, 2014. The role of monumental trees in defining local identity and in tourism: A case study in the marches region. Geoprogress Journal, 1 (1): 29-48.
• Çevikçelik, M., 2021. Legal regime of monumental trees. Journal of the Faculty of Law, Dokuz Eylül University, 23 (2): 1483-1509.
• Chen, W.Y., 2015. Public willingness to pay for conserving urban heritage trees İn Guangzhou, South China. Urban Forestry & Urban Greening, 14 (4): 796-805.
• Definition and Protection of Monumental Trees from Nature and Assets that Need Protection, 1999. Ministry of Culture, Cultural and Natural Assets Protection High Council, Principle Decision No. 666 dated 5.11.1999.
• Demir, M., 2019. Evaluation of the Effects of Environmental Changes on Registered Monumental Trees in the Black Sea Region with the Help of GIS. Graduate Education Institute, Department of Environmental Engineering, Istanbul University-Cerrahpaşa, (Unpublished) (Master's Thesis). Istanbul, Türkiye, 76 pp.
• Demirtaş, A. & A. Özden, 2015. Geçmişten geleceğe uzanan doğal mirasımız: Anıt ağaçlar. Çevre İnsan ve Şehir, 2 (9-10):78-83.
• Efe, R., A. Soykan, S. Sönmez & İ. Cürebal, 2010. Edremit’in Anıtsal ve Korunmaya Değer Ağaçları. Edremit Belediyesi Kültür Yayınları, 44 s.
• Erken, K., G. Atanur & A.A. Tanrıöver, 2019. Nature tourism potential of Bursa flora. Artvin Coruh University Journal of Forestry Faculty, 20 (1): 92-101.
• Genç, M. & Ş.T. Güner, 2001. “A New method to select monumental tree among the forest tree species of Turkey: An application, 1-6”. International Conference on Forest Research: A Challenge for İntegrated European Approach (27 August-1 September 2001, Thessaloniki, Greece) Forest Research Institute, Book of Proceedings, Vol: II, 448 pp.
• Genç, M. & Ş.T. Güner, 2003. Anıt Ağaçların Önemi Göller Bölgesi’nin Anıt Ağaçları, Isparta Valiliği İl Özel İdaresi Müdürlüğü Yayını: 005, Ankara, 322 s.
• Genç, M., Ş.T. Güner & A. Çömez, 2002. “Eskişehir ili anıt ağaçlar, 510-519”. I. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi (15-18 Mayıs 2002, Artvin) Bildiriler Kitabı, Cilt 2, 835 s.
• Grigoriadis, N., C. Kagiali, D. Koutsianitis, T. Kechagia, E. Papaioannou, S. Grigoriadis & I. Barboutis, 2021. Risk assessment and dendrochronology of monumental plane trees in the municipality of Thessaloniki. International journal of Advances in Engineering and Management (IJAEM), 3 (1): 431-438.
• Gül, Ö.Ö., 2019. Importance of Monumental Trees for Flora Tourism, New Additions to Monumental Tree Assets in Aydın Çine and Karpuzlu Districts. Institute of Science, Department of Ecotourism, Izmir Katip Celebi University, (Unpublished) Master's Thesis, Izmir, Türkiye, 127 pp.
• Güneş, C. & S. Önder, 2022. A study on the examination of monumental trees in meram district of Konya Province and determination of their protection status. National Journal of Environmental Sciences Research, 5 (2): 100-111. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ucbad/issue/71154/1099574
• Jacobsen, R.M., T. Birkemoe, M. Evju, O. Skarpaas & A. Sverdrup-Thygeson, 2023. Veteran trees in decline: Stratified national monitoring of oaks in Norway. Forest Ecology and Management, 527: 120624. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0378112722006181
• Kuru, Y., 2022. A Study on the Morphological Characteristics of Monumental Trees in Ortahisar District of Trabzon Province. Institute of Science, Landscape Architecture Department, Karadeniz Technical University, (Unpublished) Master's Thesis, Trabzon, Türkiye, 74 pp.
• Law on the Protection of Cultural and Natural Assets, 1983. Official Gazette Issue: 18113, Date: 21/7/1983, Law Number: 2863, Published Code: Series: 5, Volume: 22, Page: 444.
• Martinez, C.F. & A.P. Coelho-Duarte, 2023. Hazard indicators in urban trees. Case studies on Platanus x hispanica Mill. ex Münchh and Morus alba L. in Mendoza city-Argentina. Rev. FCA UNCuyo, 55 (2): 152-165.
• Mejorado Velazco, N.A., J.L. Romo Lozano, A. Villanueva Morales & A.M. Borja De la Rosa 2020. Assessment of monumentality of urban trees in Mexico. Revista Nexicana De Ciencias Forestales, 11 (60): 4-25. https://www.scielo.org.mx/scielo.php?pid=S2007-11322020000400004&script=sci_arttext&tlng=en
• Metropolitan Municipality Law, 2004. Law Number: 5216, Official Gazette Date: 23.07.2004 Official Gazette Number: 25531.
• MEUCC, 2025. Monumental trees: Silent beings of nature (Web page: https://www.anitagaclar.gov.tr/detail/dogu-cinari-platanus-orientalis/64) (Date accessed: 2025).
• Municipality Law, 2005. Law Number: 5393, Official Gazette Date; 13/7/2005, Official Gazette Number: 25874.
• Özkaplan Yörüklü, N., 1997. A study on the determination of monumental trees in Bursa and its immediate surroundings and the determination of their protection possibilities. Institute of Science, Department of Landscape Architecture, Ankara University, (Unpublished) Master's Thesis, Ankara, Türkiye, 507 pp.
• Pan, Y., S. Wang, C. Xie & C.Y. Jim, 2025. Species diversity and spatial pattern of heritage trees in Taiyuan. Scientific Reports, 15 (1): 17584. https://www.nature.com/articles/s41598-025-99731-0
• Petino, G., G. Chinnici & D. Privitera, 2024. Heritage and carob trees: Where the monumental and landscape intersect. AIMS Geosciences, 10 (3): 623-640. https://www.aimspress.com/article/doi/10.3934/geosci. 2024032?viewType=HTML
• Pietraszko, E., J. Zarnowiec, S. Szafran, T. Zalot, G. Dziergas & P. Jarosz, 2022. What can we learn from monitoring of monumental ˙ trees—A case study of the Jasienica and Jaworze Communes (Silesia, South Poland). Journal of Ecological Engineering, 23 (6): 129-138. https://www.jeeng.net/What-Can-We-Learn-from-Monitoring-of-Monumental-Trees-A-Case-Study-of-the-Jasienica,147863,0,1.html
• Polat, Z., 2017. The heritage of nature: Heritage trees. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 5 (8): 908-916. https://agrifoodscience.com/index.php/TURJAF/article/view/1235/580
• Principle Decision No. 110 on the Determination of Monumental Trees to be Designated as Natural Assets. 2020. Republic of Turkey Official Gazette, 31284, October 24, 2020. (It has been decided to stay the execution of Principle Decision No. 110 and to cancel the Council of State principle decision in the ongoing process. (Council of State 6. D, E. 2021/919, K. 2023/2171, T. 02.03.2023)
• Provincial Special Administration Law, 2005. Law Number 5302, Official Gazette Date: 4/3/2005 Official Gazette Number: 25745 Regulation on the Procedures and Principles for the Identification, Registration, and Approval of Protected Areas, 2012. Official Gazette of the Republic of Turkey No. 28358, 09.07.2012 (amended in 2013, 2017, 2020, and 2022).
• Sapan, O., 2024. Bir tabiat varlığı olarak anıt ağaçların Türk Hukukunda düzenlenmesi. Adalet Dergisi, 73: 659-688. https://doi.org/10.57083/adaletdergisi.1573699
• Sarıbaş, M., 2015. Batı Karadeniz Bölgesi’nin kayda girmemiş anır ağaçları. Journal of Ege University Faculty of Agriculture, 52 (1): 13-21. https://doi.org/10.20289/euzfd.18402
• Sen, H. & M. Bahadir, 2022. “An evaluation of the conservation of monumental trees and bringing them into tourism, 219-231”. International Scientific Research Congress Dedicated to the 30th Anniversary of Baku Eurasia University, (27-28 April 2022, Baku, Azerbaijan), Book of Full Texts, 1783 pp.
• Şişman, B., 2014. A Research on the Monumental Trees of Istanbul. Institute of Science, Department of Forest Engineering, Süleyman Demirel University, (Unpublished) Master's Thesis, Isparta, Türkiye, 223 pp.
• Tatlı, A., B. Küçükkaraca, H. Akan, H. Çelik & E. Coşgun, 2000. Kütahyanın Anıt Ağaçları. Kütahya Valiliği Çevre Koruma Vakfı Yayını, 231 s.
• TSE, 2005. TS 13137, “Monumental Trees - Inventory, Selection Rules and Marking” Turkish Standards Institute, Ankara.
• TSE, 2006. TS 13190, “Monumental Trees - Protection and Maintenance Rules” Turkish Standards Institute, Ankara.
• URL-1, 2023. Türkiye'deki şehirler; Bursa. (Web sayfası: https://tr.wikipedia.org/wiki/Bursa. (Erişim tarihi: Eylül 2025).
• Uysal M., 2014. The Green Areas Integrated with Built Environment. Institute of Science, Department of Landscape Architecture, Istanbul Technical University, (Unpublished) Master's Thesis, Istanbul, Türkiye, 75 pp.
• Uzun, A., 1997. “Anıt Ağaç Kavramı ve İstanbul’un Anıt Ağaçları, 81-89” Kent Ağaçlandırmaları ve İstanbul’96 Sempozyumu (23 Mart 1996) Bildiriler Kitabı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi İSFALT Genel Müdürlüğü, İSFALT Yayın No: 3, İstanbul, 108 s.
• Wilkaniec, A., B. Borowiak-Sobkowiak, L. Irzykowska, W. Bre´s, D. Swierk, Ł. Pardela, R. Durak, J. Srodulska-Wielgus, K. Wielgus & F. H. Koch, 2021. Biotic and abiotic factors causing the collapse of Robinia pseudoacacia L. veteran trees in urban environments. PLoS ONE, 16 (1): e0245398.
• Yang, Y., S. Sang, F. Liu, Y. Xu, Z. Jiang & X. Liu, 2024. Species diversity and spatial differentiation of heritage trees in Chengdu, China. Frontiers in Ecology and Evolution, 12: 1413596.
• Yener, S.D., 2022. Development of protection strategies for monumental and veteran plane trees in Istanbul. Fresenius Environmental Bulletin, 31 (2): 2320-2330.
• Zencirkıran, M., N. Seyidoğlu Akdeniz, E. Ender & Z. Pirselimoğlu Batman, 2016. The Monumental Plane Trees of Bursa and Their Contribution to Cultural Landscape, 307-319”. In: Environmental Sustainabililty and Landscape Management. (Eds. R. Efe, İ. Cürebal, A. Gad & B. Toth) St. Kliment Ohridski University Press, Sofija, 741 pp.