Research Article

Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası

Volume: 12 Number: 1 October 25, 2026
TR EN

Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası

Abstract

Bu çalışma, Gazâlî’nin Mekāsıdü’l-felâsife ve Tehâfütü’l-felâsife adlı eserleri arasındaki ilişkiyi, el-Münkız mine’d-dalâl’deki hakikat arayışı ve ilimler tasnifiyle birlikte incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, filozofların görüşlerini açıklayan bir eser ile bu görüşlerin bir bölümünü eleştiren bir eserin hangi anlamda ortak bir düşünsel yönelime ait olduğudur. Makalede “yeniden inşa”, tamamlanmış yeni bir felsefe sistemi kurmak anlamında kullanılmamaktadır. Kavram, felsefî bilginin temsil edilmesi, delillerinin sınanması ve farklı bilgi alanlarının yetki sınırlarının belirlenmesi üzerinden tanımlanmaktadır. Türkçe lisansüstü tezlerdeki farklı yorumlar, bu kavramsal çerçeveyi sınamak üzere karşılaştırmaya dâhil edilmiştir. Karşılaştırmalı metin çözümlemesi, Mekāsıd’daki açıklama ile Tehâfüt’teki eleştirinin birbirini dışlamadığını; mantık ve matematiğin kabulü ile belirli metafizik öğretilerin reddinin aynı seçici tutumun parçaları olduğunu göstermektedir. el-Münkız’daki tasavvuf tercihi ise bu ilişkiye, nazarî bilginin ahlâkî dönüşüm ve tecrübeyle tamamlanması boyutunu eklemektedir. Gazâlî sonrasına ilişkin inceleme, doğrudan Tehâfüt’e cevap veren metinlerle daha geniş İbn Sînâcı dönüşümleri ayırmaktadır. İbn Rüşd’ün eleştirileri ve Osmanlı Tehâfüt literatürü felsefî tartışmanın sürdüğünü gösterirken, bu devamlılık bütün sonraki gelişmelerin Gazâlî tarafından başlatıldığı sonucunu doğurmaz. Çalışmanın katkısı, üç eserin farklı işlevlerini birlikte değerlendirerek eleştirel yeniden inşanın kapsamını ve tarihsel açıklama gücünün sınırlarını belirginleştirmesidir.

Keywords

Supporting Institution

Yoktur.

Ethical Statement

Çalışmada katılımcılardan anket, görüşme, gözlem ya da deney yoluyla birincil veri veya kişisel veri içeren herhangi bir içerik kullanılmamıştır. Bu nedenle etik kurul onayı gerekmemektedir

References

  1. Aydın, İ. H. (2006). Tehâfüt geleneği üzerine bir değerlendirme. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 26, 57–74.
  2. Bakır, M. B. (2025). Gazzâlî ve yöntem: Tehâfüt’ün yöntemsel zeminine dair bir inceleme (Tez No. 922335) [Yüksek lisans tezi]. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi. https://openaccess.29mayis.edu.tr/handle/20.500.12723/4381
  3. Bedel, A. (2019). Tehafüt geleneğinde sudur teorisine yöneltilen eleştiriler (Tez No. 565766) [Yüksek lisans tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  4. Dilek, O. T. (2022). Gazzâlî ve İbn Rüşd’ün Tehafütleri bağlamında Allah’ın ilmi tartışmaları (Tez No. 799974) [Doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  5. Djabirou, A. O. (2022). Tehâfüt geleneğinde Allah âlem ilişkisi (Tez No. 736396) [Yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi. https://hdl.handle.net/20.500.12452/8948
  6. Gazâlî. (2018). El-Munkız mine’d-dalal (H. Ünal, Çev.; 2. bs.). Ravza Yayınları.
  7. Gazâlî. (2020). Mekâsıdü’l-felâsife: Filozofların maksatları (İ. Karagözoğlu, Çev.). Kayıhan Yayınları.
  8. Gazâlî. (2021). Tehâfütü’l-felâsife: Filozofların tutarsızlıkları (İ. Karagözoğlu, Çev.). Kayıhan Yayınları.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Turkish and Islamic Intellectual History, Islamic Intellectual History

Journal Section

Research Article

Publication Date

October 25, 2026

Submission Date

July 24, 2026

Acceptance Date

October 9, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 12 Number: 1

APA
Yıldız, İ. (2026). Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1). https://doi.org/10.22466/acusbd.2002862
AMA
1.Yıldız İ. Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası. ACU-Int J Soc Sci. 2026;12(1). doi:10.22466/acusbd.2002862
Chicago
Yıldız, İlhan. 2026. “Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası”. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 12 (1). https://doi.org/10.22466/acusbd.2002862.
EndNote
Yıldız İ (October 1, 2026) Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 12 1
IEEE
[1]İ. Yıldız, “Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası”, ACU-Int J Soc Sci, vol. 12, no. 1, Oct. 2026, doi: 10.22466/acusbd.2002862.
ISNAD
Yıldız, İlhan. “Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası”. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 12/1 (October 1, 2026). https://doi.org/10.22466/acusbd.2002862.
JAMA
1.Yıldız İ. Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası. ACU-Int J Soc Sci. 2026;12. doi:10.22466/acusbd.2002862.
MLA
Yıldız, İlhan. “Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası”. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 12, no. 1, Oct. 2026, doi:10.22466/acusbd.2002862.
Vancouver
1.İlhan Yıldız. Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası. ACU-Int J Soc Sci. 2026 Oct. 1;12(1). doi:10.22466/acusbd.2002862

Artvin Coruh University International Journal of Social Sciences

ACUSBD is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License (CC BY-NC).