Mekāsıd’dan Tehâfüt’e Gazâlî’de Felsefî Bilginin Yeniden İnşası

Öz

Bu çalışma, Gazâlî’nin Mekāsıdü’l-felâsife ve Tehâfütü’l-felâsife adlı eserleri arasındaki ilişkiyi, el-Münkız mine’d-dalâl’deki hakikat arayışı ve ilimler tasnifiyle birlikte incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, filozofların görüşlerini açıklayan bir eser ile bu görüşlerin bir bölümünü eleştiren bir eserin hangi anlamda ortak bir düşünsel yönelime ait olduğudur. Makalede “yeniden inşa”, tamamlanmış yeni bir felsefe sistemi kurmak anlamında kullanılmamaktadır. Kavram, felsefî bilginin temsil edilmesi, delillerinin sınanması ve farklı bilgi alanlarının yetki sınırlarının belirlenmesi üzerinden tanımlanmaktadır. Türkçe lisansüstü tezlerdeki farklı yorumlar, bu kavramsal çerçeveyi sınamak üzere karşılaştırmaya dâhil edilmiştir. Karşılaştırmalı metin çözümlemesi, Mekāsıd’daki açıklama ile Tehâfüt’teki eleştirinin birbirini dışlamadığını; mantık ve matematiğin kabulü ile belirli metafizik öğretilerin reddinin aynı seçici tutumun parçaları olduğunu göstermektedir. el-Münkız’daki tasavvuf tercihi ise bu ilişkiye, nazarî bilginin ahlâkî dönüşüm ve tecrübeyle tamamlanması boyutunu eklemektedir. Gazâlî sonrasına ilişkin inceleme, doğrudan Tehâfüt’e cevap veren metinlerle daha geniş İbn Sînâcı dönüşümleri ayırmaktadır. İbn Rüşd’ün eleştirileri ve Osmanlı Tehâfüt literatürü felsefî tartışmanın sürdüğünü gösterirken, bu devamlılık bütün sonraki gelişmelerin Gazâlî tarafından başlatıldığı sonucunu doğurmaz. Çalışmanın katkısı, üç eserin farklı işlevlerini birlikte değerlendirerek eleştirel yeniden inşanın kapsamını ve tarihsel açıklama gücünün sınırlarını belirginleştirmesidir.

Anahtar Kelimeler

• Gazâlî
• Mekāsıdü’l-felâsife
• Tehâfütü’l-felâsife
• İbn Sînâ
• nedensellik
• kelâm
• medrese
• İslâm bilim tarihi.

Destekleyen Kurum

Yoktur.

Etik Beyan

Çalışmada katılımcılardan anket, görüşme, gözlem ya da deney yoluyla birincil veri veya kişisel veri içeren herhangi bir içerik kullanılmamıştır. Bu nedenle etik kurul onayı gerekmemektedir

From Maqāṣid to Tahāfut: The Reconstruction of Philosophical Knowledge in al-Ghazālī

Öz

This article examines the relationship between al-Ghazālī’s Maqāṣid al-falāsifa and Tahāfut al-falāsifa alongside his search for truth and classification of the sciences in al-Munqidh min al-ḍalāl. It asks how an exposition of philosophical doctrines and a critique of selected doctrines can form a coherent intellectual undertaking. Reconstruction is understood as representing philosophical knowledge, testing its proofs, and distinguishing the scope of different forms of knowledge, rather than establishing a complete philosophical system. Comparative textual analysis shows that exposition in the Maqāṣid and criticism in the Tahāfut are compatible: accepting logic and mathematics while rejecting particular metaphysical doctrines reflects a selective approach. Competing interpretations in Turkish graduate theses are used to test this reading. The preference for Sufism in the Munqidh adds ethical transformation and lived experience to theoretical understanding. The historical discussion distinguishes direct responses to the Tahāfut from broader developments in the Avicennian tradition. Averroes’s criticisms and Ottoman Tahāfut writings demonstrate continued philosophical debate without establishing al-Ghazālī as the sole source of later developments. The article clarifies both the scope of critical reconstruction and the limits of its historical explanatory power.

Anahtar Kelimeler

• al-Ghazālī
• Maqāṣid al-falāsifa
• Tahāfut al-falāsifa
• Avicenna
• causality
• kalām
• madrasa
• history of Islamic science.

Destekleyen Kurum

None.

Etik Beyan

The study did not involve the collection of primary data or any content containing personal data through surveys, interviews, observations, or experiments with participants. Therefore, ethical approval was not required.

Kaynakça

1. Aydın, İ. H. (2006). Tehâfüt geleneği üzerine bir değerlendirme. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 26, 57–74.
2. Bakır, M. B. (2025). Gazzâlî ve yöntem: Tehâfüt’ün yöntemsel zeminine dair bir inceleme (Tez No. 922335) [Yüksek lisans tezi]. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi. https://openaccess.29mayis.edu.tr/handle/20.500.12723/4381
3. Bedel, A. (2019). Tehafüt geleneğinde sudur teorisine yöneltilen eleştiriler (Tez No. 565766) [Yüksek lisans tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
4. Dilek, O. T. (2022). Gazzâlî ve İbn Rüşd’ün Tehafütleri bağlamında Allah’ın ilmi tartışmaları (Tez No. 799974) [Doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
5. Djabirou, A. O. (2022). Tehâfüt geleneğinde Allah âlem ilişkisi (Tez No. 736396) [Yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi. https://hdl.handle.net/20.500.12452/8948
6. Gazâlî. (2018). El-Munkız mine’d-dalal (H. Ünal, Çev.; 2. bs.). Ravza Yayınları.
7. Gazâlî. (2020). Mekâsıdü’l-felâsife: Filozofların maksatları (İ. Karagözoğlu, Çev.). Kayıhan Yayınları.
8. Gazâlî. (2021). Tehâfütü’l-felâsife: Filozofların tutarsızlıkları (İ. Karagözoğlu, Çev.). Kayıhan Yayınları.

9. İbn Rüşd. (2018). Tutarsızlığın Tutarsızlığı (M. H. Özev, Çev.). Bordo Siyah Yayınları.
10. Kabylov, N. (2002). Gazâlî’de varlık meselesi (Tez No. 122510) [Yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
11. Kantar, A. (2022). Ebû Hâmid el-Gazâlî’nin Tehâfütü’l-Felâsife isimli eserinde Allah’ın zâtı ile ilgili filozoflara yönelik eleştirileri (Tez No. 776235) [Yüksek lisans tezi]. Hitit Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
12. Kılıç, M. F. (2016). Hocazâde’nin Tehâfüt’ünün sebeplik bölümü üzerine bir inceleme. Nazariyat İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(1), 45–78. https://doi.org/10.12658/Nazariyat.3.1.M0033
13. Koçak, İ. (2018). Gazzâlî ve İbn Rüşd’ün Tehâfüt’leri bağlamında din ve felsefe ilişkisi (Tez No. 531310) [Yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
14. Küçükparmak, A. (2025). Gazâlî problemi. Temaşa Felsefe Dergisi, 23, 99–110. https://doi.org/10.55256/TEMASA.1596252
15. Öçal, Ş. (2019). İslam dünyasında Gazali sonrasında bilim ve felsefenin temellükü. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(3), 71–82. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kusbd/article/632932
16. Sağlık, H. (2016). Makâsıdu’l-felâsife’deki Dânişnâme-i Alâî. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(43), 1282–1287. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/dnnme-al-in-the-maksidulfelsfe.pdf
17. Shihadeh, A. (2011). New light on the reception of al-Ghazālī’s doctrines of the philosophers (Maqāṣid al-falāsifa). P. Adamson (Ed.), In the age of Averroes: Arabic philosophy in the sixth/twelfth century (ss. 77–92) içinde. The Warburg Institute.
18. Terkan, F. (2019). Gazzâlî. Tehâfütü’l-Felâsife: Filozofların Tutarsızlığı. Eleştirmeli Metin–Çeviri. Mahmut Kaya & Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014 [Eser değerlendirmesi]. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 60(1), 225–262.
19. Topsakal, S. (2019). El-Gazzâlî’nin Müslüman filozofları eleştirisi: Mahmut Kaya bağlamında bir analiz (Tez No. 558256) [Yüksek lisans tezi]. Hitit Üniversitesi. https://earsiv.hitit.edu.tr/server/api/core/bitstreams/e5be2f68-0669-4f08-aa67-d1dfc8e0964c/content
20. Tortuk Gökdemir, B. B. (2021). İslâm düşüncesinde eleştirel bir paradigmanın oluşumu: Tehâfüt geleneği ve felsefî değeri. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 46, 5–25.
21. Türker, Ö. (2007). Kelam ilminin metafizikleşme süreci. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 12(23), 75–92.
22. Wisnovsky, R. (2004). One aspect of the Avicennian turn in Sunnī theology. Arabic Sciences and Philosophy, 14(1), 65–100. https://doi.org/10.1017/S0957423904000013
23. Yıldırım, H. (2008). Tehafüt geleneğinde ilahi hürriyet problemi (Tez No. 250314) [Doktora tezi]. Ankara Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.