Ses, Hafıza ve Metin: Süheyl Ünver’in "Osmanlı Hafızlarımız" Eseri Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Bu makale, Dr. Süheyl Ünver’in Süleymaniye Kütüphanesi Süheyl Ünver Koleksiyonu’nda 00913 numarayla kayıtlı “Osmanlı Hafızlarımız” adlı defterini merkeze alarak, geç Osmanlı–erken Cumhuriyet dönemi İstanbul’unda hafızlık geleneğini ses, hafıza ve metin ekseninde incelemektedir. Çalışma, Ünver’in çocukluk ve gençlik yıllarına uzanan hatıra kayıtlarını, biyografik portreleri, mekân tasvirlerini ve mûsikî notlarını sadece birer kişisel hâtıra olarak değil, kültürel bellek ve şehir tarihi açısından birinci el kaynak olarak ele alır. Makalede önce Süheyl Ünver’in hayat seyri özetlenmekte; Rumeli kökenli babası ve Şevki Efendi’nin hattat hanedanına mensup anne tarafı üzerinden şekillenen aile ortamının, onun tasavvufa, sanata, tıp tarihine ve şehir hafızasına yönelişinde nasıl belirleyici olduğu gösterilmektedir. Abdülaziz Mecdi Efendi ile kurduğu tasavvuf bağı, hekimlik mesleği, Paris yılları, defter tutma tutkusu, mezarlık ve şehir monografileri, Mevlevîlik ve Anadolu seyahatleriyle birlikte Ünver, “küllî bir kültür tarihçisi” olarak konumlandırılır. “Osmanlı Hafızlarımız” defteri; rik‘a ağırlıklı el yazısıyla tutulmuş, gazete kupürleri, fotoğraflar ve ölüm ilanlarıyla zenginleşmiş 13 sahifelik bir kültür tarihçiliği örneği olarak tanıtılır. Metinde Dâvud Paşa, Aksaray, Süleymaniye, Galata, Üsküdar gibi semtlerde görev yapan hafız, müezzin ve hatipler; sesleri, makam tercihleri, meslek ahlâkları, geçim mücadeleleri ve tasavvuf çevreleriyle birlikte portreleştirilir. Analiz kısmında üç ana eksen öne çıkar: (1) Ses, üslup, ahlâk ve maneviyatı birleşik bir model hâlinde taşıyan “hafız tipolojisi”; (2) cami, tekke ve semtler üzerinden kurulan “mekânsal hafıza” ve manevî topografya; (3) ezan ve kıraat musikisi merkezinde şekillenen İstanbul ekolünün estetik ilkeleri. Buna ek olarak, hafızların düşük maaşlar, ek iş zorunluluğu ve görünmezleşen toplumsal statüleri üzerinden sosyal boyut tartışılır. Sonuçta makale, Ünver’in defterini, hem kaybolan bir “İstanbul kıraati”nin sesi hem de hafızlık kurumunun kültürel-manevî hafızası olarak konumlandırmaktadır.

Keywords

• Süheyl Ünver
• Osmanlı Hafızlık Geleneği
• Ezan ve Kur’an Musıkisi
• Kültürel Bellek
• Tasavvuf ve Tekke Kültürü

Voice, Memory, and Text: An Analysis of Süheyl Ünver’s Osmanlı Hafızlarımız

Abstract

This article examines Dr. Süheyl Ünver’s manuscript notebook Osmanlı Hafızlarımız (“Our Ottoman Memorizers of the Qur’an”), preserved in the Süleymaniye Library (Süheyl Ünver Collection, no. 00913), as a key source for understanding the tradition of Qur’an memorization and recitation in late Ottoman and early Republican Istanbul. The study treats Ünver’s memoir-like portraits, spatial descriptions and musical remarks not merely as private reminiscences, but as first-hand documents of cultural memory and urban religious history. The article first sketches Ünver’s intellectual and spiritual trajectory. It shows how his upbringing at the intersection of a Rumelian, Sufi-leaning paternal line and a prestigious calligrapher family on his mother’s side shaped his enduring interest in tasavvuf, Islamic arts, medical history and the preservation of urban memory. His initiation under Abdülaziz Mecdi Efendi, his medical training and specialization in Paris, his passion for keeping some 2,500 notebooks, his cemetery and city monographs, Mevlevî studies and Anatolian travels together position him as a “comprehensive cultural historian.”The notebook Osmanlı Hafızlarımız is introduced as a 13-page example of this method: written mainly in Ottoman rikʿa, enriched with newspaper clippings, obituaries and a photograph from Çağlayan Dârü’l-eytâm, it offers first-person portraits of huffaz, muezzins and preachers active in districts such as Dâvud Paşa, Aksaray, Süleymaniye, Galata and Üsküdar. These figures are depicted through their vocal colour, makam choices, professional ethics, economic struggles, links to Sufi lodges and embeddedness in neighbourhood life. Analytically, the article focuses on three main axes: (1) a hafız typology in which voice, style, ethics and spirituality converge in a single ideal model; (2) spatial memory, i.e. the dense network of mosques, tekkes and districts constituting a spiritual topography; and (3) the aesthetic principles of the Istanbul school of adhān and Qur’an recitation music. A further section explores the social dimension, highlighting low salaries, side jobs and the fragile social visibility of huffaz. The article concludes that Ünver’s notebook functions both as a preserved echo of a largely vanished “Istanbul qirāʾa” and as a unique memory text of the hafız institution itself.

Keywords

• Süheyl Ünver
• Ottoman Ḥifẓ (Qur’an memorization) Tradition
• Adhān and Qur’anic Music
• Cultural Memory
• Sufism and Lodge (Tekke) Culture

References

1. Can, Turan. “Ord. Prof. Dr. A. Süheyl Ünver (1898-1986) Kendi Dilinden Kısaca Hayatı”. Türk Yurdu 318 (2014), 71-76.
2. Derman, F. Çiçek. “Bir İstanbul Beyefendisi Dr. Süheyl Ünver Bey Hocam”. Süheyl Ünver. ed. Ömer Faruk Şerifoğlu. 49-66. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
3. Derman, M. Uğur. “Hâtıralardaki Süheyl Ünver”. Süheyl Ünver. ed. Ömer Faruk Şerifoğlu. 67-84. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
4. Derman, Uğur. “Hatıralardaki Süheyl Ünver - 1”. Fikriyat Gazetesi. Erişim 01 Aralık 2025. https://www.fikriyat.com/yazarlar/ugur-derman/2021/11/5/hatiralardaki-suheyl-unver-1
5. Goode, Ruth. “Dünya Çapında 80 Doktordan Biri: Dr. Ahmet Süheyl Ünver”. çev. Cem Yavuz. Süheyl Ünver. ed. Ömer Faruk Şerifoğlu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
6. Göksoy, Hasan Ali. “Yaşayan Süheyl Ünver”. Süheyl Ünver. ed. Ömer Faruk Şerifoğlu. 85-94. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
7. Güleç, İsmail. “Süheyl Ünver, Abdülaziz Mecdi Tolun’dan ne öğrendi?” Fikriyat Gazetesi. Erişim 10 Aralık 2025. https://www.fikriyat.com/yazarlar/ismail-gulec/2025/02/08/suheyl-unver-abdulaziz-mecdi-tolundan-ne- ogrendi
8. Mert, Talip. “Arşiv Belgelerinde Süheyl Ünver ve Babası”. Türk Edebiyatı 389 (Mart 2006), 38-40.

9. Özaydın, Zuhal. Süheyl Hoca’dan Notlar (Menakıb-ı Süheyl Ünver). Ankara: IV. Türk Tıp Tarihi Kongresi, 18-20 Eylül 1996, Türk Tarih Kurumu., ts.
10. Sayar, Ahmed Güner. A. Süheyl Ünver hayatı-şahsiyeti ve eserleri: 1898-1986. İstanbul: Ötüken, 4. basım., 2016.
11. Unat, Kadri Ekrem. Ord. Prof. Dr. Ahmet Süheyl Ünver (1898-1986). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1986.
12. Ünver, Ahmet Süheyl. Osmanlı Hafızlarımız. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Süheyl Ünver Defter, 00913.
13. Ünver, Süheyl. Ramazanname. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, 57.