Meander: Sonsuz Çizginin Tarihsel ve Sanatsal Değerlendirilmesi

Abstract

Tarih boyunca kültürlerin kullandığı birtakım semboller günümüze değin kesintisiz bir şekilde kullanılmıştır. Bu kadim sembollerden biri de meander motifidir. Sonsuzluk, birlik, yaşam döngüsü, koruyuculuk vb. anlamları içeren bu sembolün gamalı haç, kesik meander, ağaç meander vb. versiyonlarının olduğu çeşitli eserler üzerine işlenen meander motiflerinden anlaşılmaktadır. Hemen hemen tüm kültürlerde görülen ve Paleolitik dönemden günümüze kadar gelen bu motifin tapınak ve mezarlarda da işlenmesi nedeniyle bir kutsiyet taşıdığı anlaşılmaktadır. Dünyanın en uzun devletlerinden biri olan Bizans; çizgi ve ahengi, şekil güzelliği ortaya çıkarmakta süsleme sanatını kullanmıştır. Bu sanatta bitkisel, geometrik ve figüratif kompozisyonlarla çeşitlilik sergilenmiştir. Özelliklede geometrik kompozisyonlar içerisinde kendine yer edinen meander motifi; anıtsal yapılarda antikite kökenli motif olarak uygulanmıştır. Benzer motifin Türk İslam süsleme sanatlarında da işlendiği görülmektedir. Asya’da yaygın kullanılmış en eski semboller arasında yer alan motif, gamalı haç veya svastika olarak da çeşitli isimlerle kullanılmıştır. Tek bir şeridin köşeli kıvrımlar meydana getirmesiyle oluşan motif, birbirini kesen iki şeritle işlenmesiyle daha zengin bir görünüme kavuşturulmuştur. Zikzak çizgilerinin enine ve boyuna tekrarlanmasıyla da daha girift motifler elde edilmiştir. Geometrik süsleme çeşidi içerisinde genellikle bordürlerin süslemesinde kullanılmasının yanı sıra sanatçılar sonsuz yüzey motifi olarak da yüzeylere işlemiştir.

Keywords

• Sembol
• Meander
• Antik Dönem
• Bizans
• Türk İslam

Meander: Historical and Artistic Evaluation of the Infinite Line

Abstract

Some symbols used by cultures throughout history have been used uninterruptedly until today. One of these ancient symbols is the meander motif. It is understood from the meander motifs engraved on various works that this symbol, which includes meanings such as infinity, unity, life cycle, protection, etc., has versions such as swastika, cut meander, tree meander, etc. It is understood that this motif, which is seen in almost all cultures and has come from the Paleolithic period to the present day, carries a holiness due to its processing in temples and tombs. Byzantium, one of the longest states in the world, used the art of ornamentation to reveal line and harmony and shape beauty. In this art, diversity is exhibited with herbal, geometric and figurative compositions. In particular, the meander motif, which has a place in geometric compositions, has been applied as an antiquity motif in monumental structures. It is seen that a similar motif is also embroidered in Turkish-Islamic ornamentation arts. The motif, which is among the oldest symbols widely used in Asia, has also been used with various names as the swastika or swastika. The motif, which is formed by a single strip forming angular folds, has a richer appearance by being processed with two intersecting strips. More intricate motifs were obtained by repeating the zigzag lines transversely and longitudinally. In addition to being used in the decoration of borders in geometric decoration, artists also embroidered surfaces as an endless surface motif.

Keywords

• Symbol
• Meander
• Ancient Period
• Byzantium
• Turkish İslam

References

1. Acun, H. (2007). Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları. H. Acun (Ed.) Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
2. Altun, A. (1971). Mardin’de Türk devri mimarisi. İstanbul: Gün Matbaası.
3. Anadolu Medeniyetleri Müzesi Rehberi. (1997). Ankara: Müze Eserleri Turistik Yayınları.
4. Arol, Z. (2017). Osmanlı dönemi camilerinde çini kandiller. Journal of Awareness, 2 (4), 1-14.
5. Aslanapa, O. (1987). Türk halı sanatı’nın bin yılı. İstanbul: Eren Yayıncılık.
6. Aslanapa, O. (1999). Türk sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
7. Ateş, M. (2002). Mitolojiler ve semboller-anatanrıça ve doğurganlık sembolleri. İstanbul: Aksiseda Yayınları.
8. Avşar, L. (2020). Antik Yunan seramiklerdeki haç ve çarkıfelek simgeleri ve bunların Avrasya, Anadolu ve Mezopotamya kültürlerindeki muhtemel kaynakları. Mukaddime, 3, 115- 140.

9. Bayhan, A. A. (2007). Ak Han (Goncalı Hanı). H. Acun (Ed.) Anadolu Selçuklu dönemi kervansarayları içinde (ss.281-303). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Boardman, J. (2013). Siyah figürlü Atina vazoları. (Çev. Gürkan Ergin). İstanbul: Homer Kitabevi.
10. Bozer, R. (2007). Süleymaniye’nin ahşapları. S. Mülayim (Ed.) Bir şaheser Süleymaniye külliyesi içinde (ss.329-353). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. Coffee, K. (2024). The meaning and history of the Ancient Greek Key Pattern. 20.12. 2025 tarihinde https://www.shutterstock.com/blog/greek-key-pattern adresinden erişildi.
12. Çolpan, G. (2025). Geçmişten günümüze svastika motifi. Premium Sosyal Bilimler EDergisi, 9(51), 181-191. Demiriz, Y. (1979). Osmanlı mimarisi süsleme I (Erken devir/1300-1453). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
13. Düz, Ö. (2019). Konya Karatay medresesi süslemelerinin desen ve tasarım özellikleri. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi, Sakarya.
14. Eberhard, W. (2000). Çin simgeleri sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
15. Eken, S. (2009). Batı Anadolu’da Hellenistik dönem tapınak mimarisinde meander motifinin uygulanımı. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, Konya.
16. Eliade, M. (2017). İmgeler ve simgeler. (Çev. Mehmet Ali Kılıçbay). İstanbul: Doğu Batı Yayınları.
17. Erhat, A. (1997). Mitoloji sözlüğü. İstanbul: Remzi Yayınevi.
18. Gabriel, A. (2014). Şarki Türkiye’de arkeolojik geziler. (Çev. İdil Çetin). Ankara: Dipnot Yayınları.
19. Gimbutas, M. (1989). The language of the goddess. San Francisco: Harper & Row.
20. Hassanein, İ. (2015). Memluklu maden sanatında Selçuklu etkileri. Yayımlanmamış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
21. Kardeşlik, S. (2011). Vakıflar halı müzesinde Selçuklu ve Selçuklu geleneğindeki halılarda kozmolojik ve ikonografik boyut. Restorasyon Yıllığı Dergisi, 2, 73-90.
22. Kaya, M. (2025). Palaiologoslar dönemi başkent anıtsal resim sanatında anikonik desenler. Orta çağ ve Türk dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları bildiri kitabı, Çelemoğlu, Ş.,
23. Gülbudak, Ö., Atıcı, A., Işık Yayla, R., Bahar, B., Özdoğan Türkyılmaz, H. (Ed.) Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını.
24. Manceff, D. N. (2022). Sanatın sırları. (Çev. Özge Ilık). M. Üstünipek (Ed.). İstanbul: Hayalperest Yayınevi.
25. Marshack А. (1976). Implications of the Paleolithic symbolic evidence for the origin of language. Current Anthropology, (17) 2, 274-282.
26. Necipoğlu, G. (2017). Sinan çağı: Osmanlı İmparatorluğu’nda mimari kültür. İstanbul: Ofset Yapımevi.
27. Ostrogorsky, G. (2015). Bizans devleti tarihi. (Çev. Fikret Işıltan). Ankara: Türk Tarih Kurumu. Ögel, S. (2015). Mimari bezeme ve el sanatlar-taçkapılar, M. Yılmaz. (Ed) Anadolu Selçukluları ve beylikler dönemi II içinde (ss.469-486). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
28. Roaf, M. (1996). Atlaslı büyük uygarlıklar ansiklopedisi 9. Mezopotamya ve Eski Yakındoğu. (Çev. Zülal Kılıç). İstanbul: İletişim Yayıncılık.
29. Samanian, S., & Hasanzadeh, M. (2013). A Study of meander motif and its position in the ancient civilizations. HONAR HA-YE-ZIBA Visual Arts Quarterly Journal of Fine Arts, (18) 2, 1- 15. doi: 10.22059/jfava.2013.36378
30. Schinas, A. (2024). The meander, a characteristic symbol of Greek culture. 20.12. 2025 tarihinde https://greekcitytimes.com/2024/03/07/the-meander-symbol-greek-culture/ adresinden erişildi.
31. Sezer, S. S. (2002). Roma dönemine kadar mozaik’de meander motifi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
32. Strzygowski, J. (2015). Kuzey Mezopotamya, Helen bölgesi ve Batı Avrupa’nın Ortaçağ sanat tarihine eklemeler-Amida. (Çev. Bülent Özçelik & Hanife Türkseven). Ankara: Orient Yayınları.
33. Şaman Doğan N. & Görür, M. (2007). Anadolu Selçuklu kervansaraylarında süsleme. (Ed). H. Acun Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları içinde (ss.451-472). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
34. Şentürk, H.& Urfalıoğlu, N. (2017). İstanbul’da bulunan son dönem Bizans yapılarında cephe bezemeleri. Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 6(2), 763-772.
35. Topal, M. (2022). Ezoterik tasavvuf, tasavvufta semboller, kavramlar ve ezoterik sırlar. İstanbul: Destek Yayınları.
36. Uğraşkan, E. & Naddah, S. (2024). İslam maden sanatında insan başlı yazılar. İstem, 43, 311-332.
37. Umar, B. (2008). Phrygia- bir tarihsel coğrafya araştırması ve gezi rehberi. İstanbul: İnkılap Yayınevi.
38. Uslu Azarak, L. (2023). Mimari, seramik ve insan bedeni üzerindeki daire sembolünün ezoterik anlamları üzerine. A. Çatalcalı Ceylan, S. Battal, A. Toptaş, H. C. Öztürker Demir (Ed.) Sosyal ve beşeri bilimlerde uluslararası çalışmalar I içinde (ss.293-306). Ankara: Serüven Yayınevi.
39. Ünal, R. H.n (2007). İncir Hanı. H. Acun (Ed.) Anadolu Selçuklu dönemi kervansarayları içinde (ss.302-319). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
40. Wilson, T. (1894). Swastika the earliest known symbol and its migrations. U.S. National Museum.
41. Yalbaz, İ. S. (2015). Bizans mimari bezemesinde Sasani sanatının etkisi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
42. Yariş, S. (2022). Diyarbakır merkez Artuklu sanatında figüratif süsleme. Presented at the 2. International Archeology, Art, History and Cultural Heritage Congress, Şanlıurfa, 147-181.
43. Yaşar Ocak, A. (2015). Anadolu Selçukluları ve beylikler dönemi uygarlık tarihi araştırmalarına genel bir bakış. M. Yılmaz (Ed.) Anadolu Selçukluları ve beylikler dönemi uygarlığı 1 içinde (ss.13-19). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
44. Zorlu, İ. (2018). Diyarbakır ve Mardin’deki İslam dönemi dini mimarisinde geometrik süsleme. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi, Diyarbakır. https://www.turkishmuseums.com/museum/detail/1946-ankara-augustus-tapinagi/1946/1 (Erişim Tarihi: 20.12.2025).