KOBİ’lerin İhracattan Kaçınma Davranışını Belirlemeye Yönelik Ölçek Geliştirme Çalışması

Öz

Bu araştırmanın temel amacı, Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin (KOBİ) ihracattan kaçınma davranışlarını etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik psikometrik açıdan geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmektir. Küresel rekabet ortamında KOBİ’lerin uluslararası pazarlara entegrasyonu önemli bir ekonomik gereklilik olmasına rağmen, birçok işletme çeşitli nedenlerle ihracattan uzak durmaktadır. Bu nedenle, söz konusu davranışın altında yatan psikolojik, bilişsel ve çevresel dinamikleri ölçebilecek bir ölçek geliştirilmesi amaçlanmıştır. Araştırma nicel araştırma yaklaşımı çerçevesinde tarama modelinde yürütülmüş ve Kocaeli ili Körfez Ticaret Odası’na kayıtlı 398 KOBİ yöneticisinden veri toplanmıştır. Uzman görüşleri doğrultusunda hazırlanan 30 maddelik taslak ölçeğin kapsam geçerliliği Davis Tekniği ile değerlendirilmiş, pilot uygulama sonrasında ölçek 25 maddeye indirgenmiştir. Açıklayıcı faktör analizi sonucunda toplam varyansın %56.691’ini açıklayan üç faktörlü bir yapı elde edilmiştir: (1) Yetersizlik Algısı ve Bilişsel Engeller (11 madde; %27.358; α = .933), (2) Dış Pazar Engelleri ve Rekabet Koşulları (9 madde; %18.158; α = .852) ve (3) Risk ve Uyum Kaygısı (5 madde; %11.175; α = .720). Doğrulayıcı faktör analizi sonuçları, önerilen modelin yüksek düzeyde uyum gösterdiğini ortaya koymuştur. Ölçeğin toplam güvenirlik katsayısı α = .915 olarak hesaplanmış ve geliştirilen ölçeğin geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• KOBİ
• ihracat davranışı
• ihracattan kaçınma
• ölçek geliştirme

Destekleyen Kurum

Yoktur

Etik Beyan

Etik kurallara uyulmuştur.

Teşekkür

Yoktur

Scale Development Study for Determining SMEs’ Export Avoidance Behavior

Öz

The primary objective of this study is to develop a psychometrically valid and reliable measurement instrument to determine the factors influencing export avoidance behavior among Small and Medium-Sized Enterprises (SMEs). Although the integration of SMEs into international markets has become an important economic necessity in today's global competitive environment, many firms refrain from engaging in export activities for various reasons. Therefore, this study aims to develop a scale capable of measuring the psychological, cognitive, and environmental dynamics underlying this behavior. The research employed a quantitative survey design, and data were collected from 398 SME managers registered with the Körfez Chamber of Commerce in Kocaeli, Türkiye. The content validity of the initial 30-item scale, developed based on expert evaluations, was assessed using the Davis Technique. Following the pilot study, the scale was reduced to 25 items. Exploratory factor analysis revealed a three-factor structure explaining 56.691% of the total variance: (1) Perceived Inadequacy and Cognitive Barriers (11 items; 27.358%; α = .933), (2) External Market Barriers and Competitive Conditions (9 items; 18.158%; α = .852), and (3) Risk and Compliance Concerns (5 items; 11.175%; α = .720). Confirmatory factor analysis demonstrated that the proposed model exhibited a good level of fit. The overall reliability coefficient of the scale was α = .915, indicating that the developed instrument is a valid and reliable measure of SMEs' export avoidance behavior.

Anahtar Kelimeler

• SMEs
• export behavior
• export avoidance
• scale development.

Kaynakça

1. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211.
2. Aksoy, R., & Yıldıran, C. (2013). Zonguldak ilinde ihracat yapan firmaların ihracatta karşılaştıkları sorunlar. Uluslararası İşletme ve Yönetim Dergisi, 1(3), 249–268.
3. Ay, H. M., & Talaşlı, E. (2007). Türkiye'de KOBİ'lerin ihracattaki yeri ve karşılaştıkları sorunlar. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 3, 173–184.
4. Aydın, A. C., & Süygün, M. S. (2021). Küçük ve orta ölçekli işletmelerin ihracat sorunları: Mersin ilinde bir uygulama. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(4), 1411–1430. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.890510
5. Bargoni, A., Ferraris, A., Vilamová, Š., & Wan Hussain, W. M. H. (2024). Digitalisation and internationalisation in SMEs: A systematic review and research agenda. Journal of Enterprise Information Management, 37(5), 1418–1457.
6. Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99–120.
7. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A., & Levine, R. (2005). SMEs, growth, and poverty: Cross-country evidence. Journal of Economic Growth, 10(3), 199–229.
8. Bolarinwa, O. A. (2020). Principles and methods of sample size determination in health science research. Nigerian Postgraduate Medical Journal, 27(2), 67–75. https://doi.org/10.4103/npmj.npmj_19_20

9. Bozkurt, H. G. (2025). Dijital kültür, öğrenme organizasyonları ve sürekli gelişim. In G. Kalkın & S. Sarıoğlu Uğur (Ed.), Bilgi çağında değişim ve liderlik (ss. 45–55). Nobel Akademik Yayıncılık.
10. Bugarčić, F. Ž., Stanišić, N., & Marinković, V. (2024). Assessing the effects of logistics performance on export and competitiveness using SEM methodology: evidence from firm-level data. The International Journal of Logistics Management, 35(6), 1847-1866.
11. Büyüköztürk, Ş. (2019). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (25. bs.). Pegem Akademi.
12. Cavusgil, S. T., & Knight, G. A. (2015). The born global firm: An entrepreneurial and capabilities perspective on early and rapid internationalization. Journal of International Business Studies, 46(1), 3–16.
13. Costello, A. B., & Osborne, J. W. (2005). Best practices in exploratory factor analysis: Four recommendations for getting the most from your analysis. Practical Assessment, Research & Evaluation, 10(7), 1–9.
14. Czinkota, M. R., & Ronkainen, I. A. (2007). International marketing. Cengage Learning.
15. Çetin, S., Genç, E., Köse, M. S., Topcu, Y. E., & Karlı, H. (2021). KOBİ'lerin ihracat engelleri: Bartın ili örneği. Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(23), 207–231. https://doi.org/10.47129/bartiniibf.895257
16. Çütçü, İ., Özdemir, A., & Erkan, H. (2017). KOBİ'lerin ihracat piyasalarında karşılaştığı sorunlara ilişkin algıları: Gaziantep'teki KOBİ'ler üzerine bir araştırma. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(5), 2691–2709.
17. Davis, L. L. (1978). Instrument review: Getting the most from a panel of experts. Applied Nursing Research, 5(4), 194–197.
18. DeVellis, R. F. (2021). Scale development: Theory and applications (4th ed.). Sage Publications.
19. EBRD. (2024). An assessment of the SME sector in Türkiye. European Bank for Reconstruction and Development. https://www.ebrd.com/publications/country-assessments/an-assessment-of-the-sme-sector-in-turkiye
20. Ekici, A. (2022). KOBİ'lerin karşılaştığı ihracat engelleri: Konya KOBİ'lerine yönelik bir araştırma [Yüksek lisans tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi]. YÖK Tez.
21. Elsharnouby, T. H., Elbanna, S., Farha, A. A., & Mauji, N. (2024). Exploring critical internal enablers to SMEs export performance: Evidence from Qatar. Humanities and Social Sciences Communications, 11(1), 1–12.
22. Eminoğlu, O. (2013). KOBİ'lerin ihracatta karşılaştığı sorunlar ve devlet destekleri üzerine Ankara Sincan Organize Sanayi Bölgesi'nde bir uygulama [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez.
23. Etikan, I., Musa, S. A., & Alkassim, R. S. (2016). Comparison of convenience sampling and purposive sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1–4.
24. European Commission. (2023). Annual report on European SMEs 2022/2023. Publications Office of the European Union. https://single-market-economy.ec.europa.eu/publications/annual-report-european-smes-20222023_en
25. Fabrigar, L. R., Wegener, D. T., MacCallum, R. C., & Strahan, E. J. (1999). Evaluating the use of exploratory factor analysis in psychological research. Psychological Methods, 4(3), 272–299.
26. Financial Times. (2024, July 25). How to unleash the export potential of small businesses. https://www.thetimes.com/business-money/entrepreneurs/article/24tencomment-enterprise-network-tv6f5dxdj
27. Hassan, J., Chugh, R., Ren, M., & Gao, H. (2024). Situational control and strategic choices during supply chain disruptions: Case studies of SME exporters. International Marketing Review, 41(6), 1521–1559.
28. Horn, J. L. (1965). A rationale and test for the number of factors in factor analysis. Psychometrika, 30(2), 179–185.
29. Hu, L., Filipescu, D. A., & Pergelova, A. (2024). Understanding SMEs' internationalization through digital platforms: The role of knowledge sharing and consumer education. International Marketing Review, 41(5), 1044–1073. https://doi.org/10.1108/IMR-09-2023-0252
30. İnan, H., & Nakıboğlu, B. (2009). KOBİ'lerin ihracatta karşılaştıkları engellerin belirlenmesine yönelik mobilya sektöründe gerçekleştirilen bir araştırma. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(2), 228–246.
31. İslambay, T. (2018). Küçük ve orta ölçekli işletmelerin ihracat sorunları: Konya imalat sektöründe bir araştırma [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Tez.
32. Johanson, J., & Vahlne, J. E. (2009). The Uppsala internationalization process model revisited: From liability of foreignness to liability of outsidership. Journal of International Business Studies, 40(9), 1411–1431. https://doi.org/10.1057/jibs.2009.24
33. Johanson, J., & Vahlne, J. E. (2017). The internationalization process of the firm—A model of knowledge development and increasing foreign market commitments. In R. Piekkari, S. Welch, & C. Welch (Eds.), International business (pp. 145–154). Routledge.
34. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemleri. Nobel Akademik Yayıncılık.
35. Karataş, S., & Ocak, G. (2019). Ortaokul öğrencilerinin akademik erteleme davranışı ölçeği: Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 93–113.
36. Knight, G. A., & Cavusgil, S. T. (2004). Innovation, organizational capabilities, and the born-global firm. Journal of International Business Studies, 35(2), 124–141. https://doi.org/10.1057/palgrave.jibs.8400071
37. KOSGEB. (2018). KOBİ stratejisi ve eylem planı (2015–2018). https://www.kosgeb.gov.tr/Content/Upload/Dosya/KSEP%20G%C3%BCncellenen%20Eylem%20Plan%C4%B1%202015-2018_06_05_2016.pdf
38. KOSGEB. (2024). 2024 yılı faaliyet raporu. https://webdosya.kosgeb.gov.tr/Content/Upload/Dosya/Kurumsal/2025/KOSGEB_2024_YILI_FAAL%C4%B0YET_RAPORU.pdf
39. KOSGEB. (2025). İş geliştirme desteği – 2025 II. dönem başvuru çağrısı. https://www.kosgeb.gov.tr/site/tr/genel/detay/9258/
40. Kumbas, S. (2017). KOBİ'lerin dış ticarette karşılaştıkları sorunlar [Yüksek lisans tezi, Adnan Menderes Üniversitesi]. YÖK Tez.
41. Leonidou, L. C. (2004). An analysis of the barriers hindering small business export development. Journal of Small Business Management, 42(3), 279–302. https://doi.org/10.1111/j.1540-627X.2004.00112.x
42. OECD. (2017). Enhancing the contributions of SMEs in a global and digitalised economy. OECD Publishing. https://www.oecd.org/cfe/smes/enhancing-the-contributions-of-smes-in-a-global-and-digitalised-economy.htm
43. OECD. (2020). Trade policy implications for SMEs in global value chains. OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2019/11/trade-policy-implications-of-global-value-chains_f182d1f5/4989ef9e-en.pdf
44. OECD. (2023). European small business finance outlook 2024. European Investment Fund. https://www.eif.org/news_centre/publications/eif-working-paper-2024-101.pdf
45. OECD. (2024). Financing SMEs and entrepreneurs 2024: An OECD scoreboard. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/fa521246-en
46. Özcan, S. E., & Atalay, R. (2017). Konya'da makine aksam imalatı yapan ihracatçı KOBİ'lerin ihracatta karşılaştıkları sorunlar üzerine bir uygulama. Balkan ve Yakın Doğu Sosyal Bilimler Dergisi, 3(4), 55–66.
47. Özdamar, K. (2004). Paket programlar ile istatistiksel veri analizi. Kaan Kitabevi.
48. Özeltürkay, Y. E., & Çerçel, S. (2014). Organize sanayi bölgelerinde faaliyet gösteren firmaların karşılaştıkları ihracat engelleri: Mersin Tarsus Organize Sanayi Bölgesi'nde bir uygulama. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(2), 271–286.
49. Polit, D. F., Beck, C. T., & Owen, S. V. (2007). Is the CVI an acceptable indicator of content validity? Appraisal and recommendations. Research in Nursing & Health, 30(4), 459–467. https://doi.org/10.1002/nur.20199
50. Sakarya, Ş. (2011). İhracat yapan işletmelerin finansman kaynaklarının belirlenmesine yönelik bir alan araştırması. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 42, 117–134.
51. Tavşancıl, E. (2002). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi. Nobel Yayın Dağıtım.
52. Ticaret Bakanlığı. (2024). 2024–2028 stratejik planı. https://ticaret.gov.tr/data/5b921d6513b87613646656ac/Ticaret%20Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1%202024-2028%20Stratejik%20Plan%C4%B1.pdf
53. Ticaret Bakanlığı. (2025). 5973 sayılı ihracat destekleri hakkında karar: Güncel üst limitler. https://ticaret.gov.tr/destekler/ihracat-destekleri/5973-sayili-ihracat-destekleri-hakkinda-karar-destek-ust-limitleri
54. Türkiye İhracatçılar Meclisi. (2024). 2024 ihracat raporu. https://tim.org.tr/files/downloads/Timreport/TIMReport239.pdf
55. UNESCAP, & UNCTAD. (2023). Global survey on digital and sustainable trade facilitation. https://www.untfsurvey.org
56. World Customs Organization. (2012). Single window: Implications for customs administrations. https://etir.org/sites/default/files/2021-04/OSCE-UNECE_Handbook.pdf
57. World Intellectual Property Organization. (2024). Global innovation index 2024: Innovation for development. https://www.wipo.int/global_innovation_index
58. Zou, S., & Stan, S. (1998). The determinants of export performance: A review of the empirical literature between 1987 and 1997. International Marketing Review, 15(5), 333–356. https://doi.org/10.1108/02651339810236290