Millî Mücadele Döneminin Üç Tarihî Şahsiyetini Tarihsel Empatiyle Anlamak: Mustafa Kemal Paşa, Sultan Vahdettin ve Damat Ferit Paşa (1919–1922)

Öz

Cumhuriyet tarihi ile ilgili çalışmalarda Millî Mücadele, çoğunlukla Ankara merkezli millî hareketin yükselişi, İstanbul Hükûmeti’nin çözülüşü ve askerî-diplomatik başarı çizgisi üzerinden değerlendirilmiştir. Bu makale, söz konusu yerleşik çerçeveyi genişleterek 1919–1922 yılları arasında Mustafa Kemal Paşa, Sultan Vahdettin ve Damat Ferit Paşa’nın siyasi konumlanışlarını, meşruiyet iddialarını ve çözüm arayışlarını tarihsel empati temelinde incelemektedir. Amaç, üç tarihî şahsiyetin kendi anlatılarını, birbirlerini nasıl temsil ettiklerini ve İngiliz diplomatik gözlemcileri tarafından nasıl değerlendirildiklerini dönemin kriz şartları içinde incelemektir. Bu doğrultuda Nutuk, Vahdettin’e ait hatırat ve mektupları içeren Şahbaba, Kâzım Karabekir ve Rıza Nur’un hatıratları ile İngiliz Dış Politikası Belgeleri’nin 1919–1939 serisine ait ilgili ciltler karşılaştırmalı belge analiziyle incelenmiştir. İnceleme, Millî Mücadele sırasında iktidar transferinin yalnızca kurumlar arasında gerçekleşmediğini; bunun yerine kurucu eylem, sembolik bekleyiş ve rekabet hâlindeki meşruiyet iddialarının şekillendirdiği farklı siyasal düşünme biçimleri üzerinden geliştiğini göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma, tarihî şahsiyetlerin yalnızca sonradan kesinleşen zafer ve yenilgi hükümleri üzerinden değil, kendi tarihsel koşullarının sunduğu imkânlar ve getirdiği sınırlılıklar çerçevesinde incelenmesini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Millî Mücadele
• Cumhuriyet’in kuruluş eşiği
• tarihsel empati
• meşruiyet
• tarihî şahsiyetler

Understanding Three Historical Figures through Historical Empathy: Mustafa Kemal Pasha, Sultan Vahdettin, and Damat Ferit Pasha during the Turkish National Struggle (1919–1922)

Öz

Studies of the history of the Turkish Republic have generally assessed the Turkish National Struggle through the rise of the Ankara-centred national movement, the dissolution of the Istanbul Government, and the trajectory of military and diplomatic success. Broadening this established framework, the present article examines the political positioning, claims to legitimacy, and approaches to political settlement of Mustafa Kemal Pasha, Sultan Vahdettin, and Damat Ferit Pasha between 1919 and 1922 through the framework of historical empathy. It aims to examine the three historical figures’ own narratives, their representations of one another, and the ways in which they were assessed by British diplomatic observers within the crisis conditions of the period. To this end, Nutuk, Şahbaba, which contains memoirs and letters attributed to Vahdettin, the memoirs of Kâzım Karabekir and Rıza Nur, and relevant volumes of the 1919–1939 series of Documents on British Foreign Policy were examined through comparative documentary analysis. The analysis suggests that the transfer of power during the Turkish National Struggle did not take place solely between institutions; rather, it unfolded through competing forms of political reasoning shaped by founding action, symbolic waiting, and competing claims to legitimacy. In this respect, the study proposes that historical figures should be examined not solely through retrospective judgements of victory and defeat, but in relation to the possibilities and limitations of their own historical circumstances.

Anahtar Kelimeler

• Turkish National Struggle
• the threshold of the Republic’s foundation
• historical empathy
• legitimacy
• historical figures

Kaynakça

1. Akandere, O. & Polat, H. A. (2025). Damat Ferit Paşa hükümetlerinin Millî Mücadele karşıtı politikaları. Atatürk Araştırma Merkezi.
2. Akşin, S. (2010). İstanbul hükümetleri ve Millî Mücadele. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
3. Atatürk, K. (1973). Nutuk. Milli Eğitim Basımevi, Türk Devrim Tarihi Enstitüsü.
4. Atatürk, M. K. (1973). Nutuk: Cilt III: Vesikalar. Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, Millî Eğitim Basımevi.
5. Atatürk, M. K. (1997). Atatürk’ün söylev ve demeçleri. Atatürk Araştırma Merkezi.
6. Atatürk, M. K. (2024). Atatürk’ün söylev ve demeçleri (Y. Özgen, Ed.; 1906–1921). Atatürk Araştırma Merkezi.
7. Bardakçı, M. (2006). Şahbaba: Osmanoğulları’nın son hükümdarı VI. Mehmed Vahideddin’in hayatı, hatıraları ve özel mektupları. İnkılâp Kitabevi.
8. Baytok, T. (2007). İngiliz belgeleriyle Sevr’den Lozan’a. Doğan Kitap.

9. Berkes, N. (2002). Türkiye’de çağdaşlaşma (A. Kuyaş, Ed.). Yapı Kredi Yayınları.
10. British General Staff. (1920/1963). General Staff memorandum on the situation in Turkey, March 15, 1920 (No. 23). In R. Butler & J. P. T. Bury (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. XIII (pp. 26–37). Her Majesty’s Stationery Office.
11. Calthorpe, A. (1919/1952). Admiral Sir A. Calthorpe to Earl Curzon, August 1, 1919 (No. 472). In E. L. Woodward & R. Butler (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. IV: 1919 (pp. 712–714). Her Majesty’s Stationery Office.
12. Çelik, R. (2016, Güz). İngiliz korumasında Sultan Vahideddin’in sürgün seyahatleri. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 16(33), 183–209.
13. de Robeck, J. (1919a/1952). Admiral Sir J. de Robeck to Earl Curzon, September 17, 1919 (No. 512). In E. L. Woodward & R. Butler (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. IV: 1919 (p. 762). Her Majesty’s Stationery Office.
14. de Robeck, J. (1919b/1952). Admiral Sir J. de Robeck to Earl Curzon, September 17, 1919 (No. 513). In E. L. Woodward & R. Butler (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. IV: 1919 (pp. 763–765). Her Majesty’s Stationery Office.
15. de Robeck, J. (1920a/1963). Admiral Sir J. de Robeck to Earl Curzon, July 17, 1920 (No. 99). In R. Butler & J. P. T. Bury (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. XIII (pp. 101–103). Her Majesty’s Stationery Office.
16. de Robeck, J. (1920b/1963). Admiral Sir J. de Robeck to Earl Curzon, October 4, 1920 (No. 150). In R. Butler & J. P. T. Bury (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. XIII (pp. 154–155). Her Majesty’s Stationery Office.
17. de Robeck, J. (1920c/1963). Admiral Sir J. de Robeck to Earl Curzon, October 15, 1920 (No. 155). In R. Butler & J. P. T. Bury (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. XIII (p. 159). Her Majesty’s Stationery Office.
18. Dönmez, C. (1999). Millî Mücadele’ye karşı bir cemiyet: İngiliz Muhipleri Cemiyeti. Atatürk Araştırma Merkezi.
19. Elmacı, M. E. (2025). Sivas Kongresi’nden Damat Ferit Paşa’nın İstifasına Kadar İstanbul Basınında Mustafa Kemal Paşa ve Milli Mücadele (Eylül 1919). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 12(1), 465-505. https://doi.org/10.46868/atdd.2025.870
20. Endacott, J. L., & Brooks, S. (2013). An updated theoretical and practical model for promoting historical empathy. Social Studies Research and Practice, 8(1), 41–58.
21. Erdoğan, A. (2024, Aralık). Samsun’a İngiliz askeri çıkarılması ve Mustafa Kemal Paşa’nın askerlikten azledilmesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(4), 2124–2140.
22. Gazi Mustafa Kemal. (2015). Nutuk. Kaynak Yayınları.
23. Gökbilgin, M. T. (1959). Millî Mücadele başlarken: Mondros Mütarekesi’nden Sivas Kongresi’ne. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
24. Güçer, D. (2024). Millî Mücadele döneminde Türk-İngiliz propaganda çalışmaları. Savunma ve Güvenlik Araştırmaları Dergisi, 1(1), 21–48.
25. Gürkan, H. (2013). Atatürk’ün Söylev’i (Nutuk) üzerine bir bibliyografya denemesi. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 13(27), 123–136.
26. Güven, E. (2019). İngiliz Basınında Mustafa Kemal Atatürk İmgesi: 1919-1923 Yılları Arası Daily Mail Gazetesi’ne Bir Bakış. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi, (3), 20-33.
27. Jaeschke, G. (2001). Kurtuluş Savaşı ile ilgili İngiliz belgeleri (Çev. C. Köprülü). Cumhuriyet.
28. Karabekir, K. (1951). Istiklâl harbimizin esaslari. Sinan.
29. Karabekir, K. (1951). İstiklal Harbimizin esasları: Yanlış bilgi felaket kaynağıdır. Sinan Matbaası ve Neşriyat Evi.
30. Karabekir, K. (2011). Birinci Dünya Savaşı anıları (Ed. Z. Öktem). Yapı Kredi Yayınları.
31. Karn, S. (2023). Historical empathy: A cognitive-affective theory for history education in Canada. Canadian Journal of Education/Revue canadienne de l’éducation, 46(1), 80–110.
32. Kıbıl, M. (2019). İngiliz belgelerinde Millî Mücadele ve Vahdettin. İçinde K. Ulusoy (Ed.), 3rd International Congress of Eurasian Social Sciences: Bildiri tam metinleri kongre e-kitabı (pp. 1159–1188).
33. Köylü, M. (2023). Sultan Vahdettin’s policy towards England after the Mudros Armistice. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8(Special Issue), 2951–2967.
34. Küçük, C. (1993). Damad Ferid Paşa. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (pp. 436–439). Türkiye Diyanet Vakfı.
35. Nur, R. (1967). Hayat ve hatıratım. Altındağ Yayınevi.
36. Okur, M. (2010). İngiliz belgelerine göre Sultan Vahdettin-İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Robeck görüşmesi. Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü Dergisi, 3(3), 129–149.
37. Özakman, T. (1997). Vahidettin, M. Kemal ve Millî Mücadele: Yalanlar, yanlışlar, yutturmacalar. Bilgi Yayınevi.
38. Özcan, O. (2023, Bahar). Millî Mücadele döneminde Büyük Britanya Harp Dairesi’nin “Türkiye’de Durum, 15 Mart 1920” isimli istihbarat raporu’nun değerlendirmesi (İstihbarat kısmı). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 23(46), 187–237.
39. Rumbold, H. (1921/1970). Sir H. Rumbold (Constantinople) to Earl Curzon, January 20, 1921 (No. 14, tel. no. 43). In W. N. Medlicott et al. (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. XVII: Greece and Turkey, January 1, 1921–September 2, 1922 (pp. 21–24). Her Majesty’s Stationery Office.
40. Rumbold, H. (1922a/1972). Sir H. Rumbold (Constantinople) to the Marquess Curzon of Kedleston, September 4, 1922 (No. 3, tel. no. 374). In W. N. Medlicott et al. (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. XVIII: Greece and Turkey, September 3, 1922–July 24, 1923 (pp. 2–3). Her Majesty’s Stationery Office.
41. Rumbold, H. (1922b/1972). Sir H. Rumbold (Constantinople) to the Marquess Curzon of Kedleston, September 4, 1922 (No. 6, tel. no. 378). In W. N. Medlicott et al. (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. XVIII: Greece and Turkey, September 3, 1922–July 24, 1923 (p. 6). Her Majesty’s Stationery Office.
42. Rumbold, H. (1922c/1972). Sir H. Rumbold (Constantinople) to the Marquess Curzon of Kedleston, September 7, 1922 (No. 11, tel. no. 390). In W. N. Medlicott et al. (Eds.), Documents on British Foreign Policy 1919–1939: First series, Vol. XVIII: Greece and Turkey, September 3, 1922–July 24, 1923 (pp. 12–13). Her Majesty’s Stationery Office.
43. Semiz, O., & Aslan, B. (2019, Eylül). Damat Ferit Paşa hükümetleri tarafından Millî Mücadele aleyhinde yapılan İttihatçılık ve Bolşeviklik propagandasının Türkiye Büyük Millet Meclisindeki yansımaları. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (66), 693–712.
44. Sonyel, S. R. (2007). Gizli belgelerde Mustafa Kemal, Vahdettin ve Kurtuluş Savaşı. Atatürk Araştırma Merkezi.
45. Şimşir, B. N. (Ed.). (2006). İngiliz belgelerinde Atatürk, 1919–1938. Türk Tarih Kurumu.
46. Tunaya, T. Z. (2002). Türkiye’de siyasal gelişmeler, 1876–1938: Cilt II. Mütareke, Cumhuriyet ve Atatürk dönemi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
47. Tunaya, T. Z. (2007). Devrim hareketleri içinde Atatürk ve Atatürkçülük. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
48. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1960). TBMM Zabıt Ceridesi: Devre I, İçtima Senesi III, Cilt 24. TBMM Matbaası. (Original proceedings published 1922).
49. Türkmen, Z. (2001). Mütareke döneminde ordunun durumu ve yeniden yapılanması, 1918–1920. Türk Tarih Kurumu. Yenen, A. (2018). Elusive forces in illusive eyes: British officialdom’s perception of the Anatolian resistance movement. Middle Eastern Studies, 54(5), 788–810.
50. Yılmaz, E. (2020, Yaz). İngiliz basınında Millî Mücadele’nin hazırlık aşaması ve Mustafa Kemal algısı (1919–1920). Belgi Dergisi, 2(20), 2265–2291.