Research Article
PDF Zotero Mendeley EndNote BibTex Cite

OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ

Year 2020, Volume 8, Issue 22, 294 - 310, 15.06.2020
https://doi.org/10.33692/avrasyad.665922

Abstract

Osmanlı Devleti 19. yüzyıldan itibaren üretimi artırmaya yönelik çalışmalarda bulunmuştur. Özellikle Batı’da yaşanan Sanayi İnkılabı’nın ardından meydana gelen olumsuzlukları aza indirgemeye çalışmıştır. Ülke içerisinde faaliyet gösterecek olan fabrikalar açılmaya başlanmıştır. Bunların bir kısmı ordunun ya da sarayın ihtiyaçlarını gidermeye yönelik olarak devlet eliyle açılan fabrikalardır. 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren daha çok yabancı sermayedarlar tarafından açılan özel nitelikli fabrikalar da faaliyete geçmeye başlamıştır. Bu fabrikalardan biri de Küçükçekmece’de kurulmuş olan Osmanlı Kibrit Fabrikasıdır. Fabrikanın inşa imtiyazı ilk etapta İspiraki Esani Efendi adına verilmekle birlikte asıl sahibi Mösyö Tavernier adında bir Fransız’dır. Çalışmada öncelikle Osmanlı Devleti’nin sanayileşme çalışmaları ve sanayinin gelişmesine yönelik olarak şirketleşme faaliyetleri ele alınmıştır. Osmanlı Kibrit Fabrikası ile ilgili olarak özellikle restorasyon çalışmalarına yönelik ve tarihi hakkında bilgi veren bir takım makaleler olmakla birlikte bu çalışmada farklı olarak özellikle fabrikanın kuruluşunda yer alacak şirketin nizamnamesi değerlendirilmeye tabi tutulmuştur. Osmanlı Kibrit Fabrikası’nın hakkında Osmanlı Arşivi’nde mevcut belgeler, imtiyaz sözleşmesi ve Osmanlı Kibrit Şirketi’nin kuruluş nizamnamesi incelenerek şirket ve fabrikanın yönetim ve örgütlenme yapısı ortaya konulmuştur. Osmanlı Kibrit Fabrikası’nın kuruluşu ile ilgili yapılan iş ve işlemler üzerinden fabrikanın kuruluş aşamasında kurumların süreçte izledikleri yol, fabrikanın inşasında dikkat edilen hususlar ayrıca ele alınmıştır. Sonraki süreçte ise fabrikanın faaliyete geçişi ve kapatılması ile ilgili arşivde bulunan bilgi ve belgeler değerlendirilmiştir.

References

  • A-Arşivler Başkanlık Osmanlı Arşivi (BOA) 1. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO): 39/2861; 77/5732; 93/6924; 95/7092; 105/7860; 115/8563; 130/9691; 142/10628; 142/10629; 246/184331; 1337/100207; 4259/319410; 4266/319920. 2. Dahiliye Mektubi Kalemi (DH. MKT.): 106/18001. 3. İradeler Dahiliye (İ.DH.): 917/72791. Meclis-i Mahsus (İ.MMS): 108/4626. Ticaret ve Nafia (İ. TNF.): 2/43. 4. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.): 37/52; 43/36; 73/36. 5. Sadaret Nezaret ve Devair Evrakı (A.MKT.NZD.): 162/49. Mukavelenameler (A.DVN.MKL): 34/15. 6. Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y. MTV.): 72/7; 72/51. Perakende Ticaret ve Nafia Nezareti Maruzatı: (Y. PRK.TNF): 5/53. B- Dergiler Servet-i Fünun, 16/393, 1314, 10 Eylül 1314, 22 Eylül 1898. C- Diğer Eserler CRASS, M.F., (1941a), “A History of the Match Industry Part I”, Journal of Chemical Education, Vol. 18/3, p. 116-120. CRASS, M.F., (1941b), “A History of the Match Industry Part VIII”, Journal of Chemical Education, Vol. 18/8, p. 380-384. Düstur, (1939), Birinci Tertib, C. VI, Ankara. ERDEM, Ekrem, (2016), “Sanayi Devriminin Ardından Osmanlı Sanayileşme Hamleleri: Sanayi Politikalarının Dinamikleri ve Zaafiyetleri”, Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S. 48, s. 17-44. GÜRAN, Tevfik, (1997), Osmanlı Devleti’nin İlk İstatistik Yıllığı 1897 Tarih İstatistikleri Dizisi, C.V, Ankara. Güzel, Sehmus, (1985), “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e İşçi Hareketi ve Grevler”, ”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C. III, C. IV, İletişim Yayınları, İstanbul, 803-874. KAZGAN, Haydar, (1985), “ Cumhuriyetten Önce Şirketler”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C. III, İletişim Yayınları, İstanbul, s. 782-785. KIRAÇ, Adile Binnur, Burcu Selcen Coşkun, Diğdem Erdoğan, (2018), “Küçükçekmece Osmanlı Kibrit Fabrikası’nın Endüstriyel Miras Kapsamında Değerlendirilmesi”, Megaron, C. 13, S. 1, s. 67-84. KURT, Mustafa, Kemalettin Kuzucu, Baki Çakır, Kemal Demir, (2016), “19. Yüzyılda Osmanlı Sanayileşmesi Sürecinde Kurulan Devlet Fabrikaları: Bir Envanter Çalışması, OTAM, S. 40, s. 245-277. ÖKÇÜN, A. Gündüz, (1972), “XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında İmalat Sanayii Alanında Verilen Ruhsat ve İmtiyazların Ana Çizgileri” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C. 27, S. 1, s. 135-166. ÖNSOY, Rıfat (1984), “Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayi ve Sanayileşme Politikası”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, S.2 , s. 5-13. ÖZDEMİR Elif, (2019), “Osmanlı Dönemi Kibrit Fabrikası Kibrithane Dünü Bugünü”, Çelik Yapılar, S. 61, s. 16-20. ÖZTÜRK, Nazif, (1990), “XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda Sanayileşme ve 1827'de Kurulan Vakıf İplik Fabrikası” Vakıflar Dergisi, S. 21, s. 23-80. PAMUK, Şevket, (1985), “Osmanlı Ekonomisinin Dünya Kapitalizmine Açılışı”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C. III, İletişim Yayınları, İstanbul, s. 718-724. SEYİTDANLIOĞLU, Mehmet, (2009), “Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayii (1839-1876)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 28, S.46, s. 53-69. ŞAHİN, Salih, (2010), “Küçükçekmece Tarihi”, Dünden Bugüne Küçükçekmece, Kültür Sanat Basımevi, İstanbul, s. 15-169. TOPAL, Mehmet, Erkan Erdemir, Engin Kırlı, (2012), “Tanzimat Dönemi Sanayileşme Hareketinin Türkiye’de İşletmecilik Anlayışının Oluşumuna Etkileri Hereke Fabrikası ve Nizamnamesi”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 25, s. 37-64. TOPRAK, Zafer, (1985), “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C. V, İletişim Yayınları, İstanbul, s. 1345-147. WİSNİAK, Jaime, (2005), “Matches-The Manufacture of Fire”, İndian Journal of Chemical Tecnology, May, Vol. 12, p. 369-380.

Year 2020, Volume 8, Issue 22, 294 - 310, 15.06.2020
https://doi.org/10.33692/avrasyad.665922

Abstract

References

  • A-Arşivler Başkanlık Osmanlı Arşivi (BOA) 1. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO): 39/2861; 77/5732; 93/6924; 95/7092; 105/7860; 115/8563; 130/9691; 142/10628; 142/10629; 246/184331; 1337/100207; 4259/319410; 4266/319920. 2. Dahiliye Mektubi Kalemi (DH. MKT.): 106/18001. 3. İradeler Dahiliye (İ.DH.): 917/72791. Meclis-i Mahsus (İ.MMS): 108/4626. Ticaret ve Nafia (İ. TNF.): 2/43. 4. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.): 37/52; 43/36; 73/36. 5. Sadaret Nezaret ve Devair Evrakı (A.MKT.NZD.): 162/49. Mukavelenameler (A.DVN.MKL): 34/15. 6. Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y. MTV.): 72/7; 72/51. Perakende Ticaret ve Nafia Nezareti Maruzatı: (Y. PRK.TNF): 5/53. B- Dergiler Servet-i Fünun, 16/393, 1314, 10 Eylül 1314, 22 Eylül 1898. C- Diğer Eserler CRASS, M.F., (1941a), “A History of the Match Industry Part I”, Journal of Chemical Education, Vol. 18/3, p. 116-120. CRASS, M.F., (1941b), “A History of the Match Industry Part VIII”, Journal of Chemical Education, Vol. 18/8, p. 380-384. Düstur, (1939), Birinci Tertib, C. VI, Ankara. ERDEM, Ekrem, (2016), “Sanayi Devriminin Ardından Osmanlı Sanayileşme Hamleleri: Sanayi Politikalarının Dinamikleri ve Zaafiyetleri”, Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S. 48, s. 17-44. GÜRAN, Tevfik, (1997), Osmanlı Devleti’nin İlk İstatistik Yıllığı 1897 Tarih İstatistikleri Dizisi, C.V, Ankara. Güzel, Sehmus, (1985), “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e İşçi Hareketi ve Grevler”, ”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C. III, C. IV, İletişim Yayınları, İstanbul, 803-874. KAZGAN, Haydar, (1985), “ Cumhuriyetten Önce Şirketler”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C. III, İletişim Yayınları, İstanbul, s. 782-785. KIRAÇ, Adile Binnur, Burcu Selcen Coşkun, Diğdem Erdoğan, (2018), “Küçükçekmece Osmanlı Kibrit Fabrikası’nın Endüstriyel Miras Kapsamında Değerlendirilmesi”, Megaron, C. 13, S. 1, s. 67-84. KURT, Mustafa, Kemalettin Kuzucu, Baki Çakır, Kemal Demir, (2016), “19. Yüzyılda Osmanlı Sanayileşmesi Sürecinde Kurulan Devlet Fabrikaları: Bir Envanter Çalışması, OTAM, S. 40, s. 245-277. ÖKÇÜN, A. Gündüz, (1972), “XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında İmalat Sanayii Alanında Verilen Ruhsat ve İmtiyazların Ana Çizgileri” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C. 27, S. 1, s. 135-166. ÖNSOY, Rıfat (1984), “Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayi ve Sanayileşme Politikası”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, S.2 , s. 5-13. ÖZDEMİR Elif, (2019), “Osmanlı Dönemi Kibrit Fabrikası Kibrithane Dünü Bugünü”, Çelik Yapılar, S. 61, s. 16-20. ÖZTÜRK, Nazif, (1990), “XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda Sanayileşme ve 1827'de Kurulan Vakıf İplik Fabrikası” Vakıflar Dergisi, S. 21, s. 23-80. PAMUK, Şevket, (1985), “Osmanlı Ekonomisinin Dünya Kapitalizmine Açılışı”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C. III, İletişim Yayınları, İstanbul, s. 718-724. SEYİTDANLIOĞLU, Mehmet, (2009), “Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayii (1839-1876)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 28, S.46, s. 53-69. ŞAHİN, Salih, (2010), “Küçükçekmece Tarihi”, Dünden Bugüne Küçükçekmece, Kültür Sanat Basımevi, İstanbul, s. 15-169. TOPAL, Mehmet, Erkan Erdemir, Engin Kırlı, (2012), “Tanzimat Dönemi Sanayileşme Hareketinin Türkiye’de İşletmecilik Anlayışının Oluşumuna Etkileri Hereke Fabrikası ve Nizamnamesi”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 25, s. 37-64. TOPRAK, Zafer, (1985), “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C. V, İletişim Yayınları, İstanbul, s. 1345-147. WİSNİAK, Jaime, (2005), “Matches-The Manufacture of Fire”, İndian Journal of Chemical Tecnology, May, Vol. 12, p. 369-380.

Details

Primary Language Turkish
Subjects Social
Journal Section Articles
Authors

Şenay ATAM (Primary Author)
OSMANİYE KORKUT ATA ÜNİVERSİTESİ
0000-0001-8672-3063
Türkiye

Publication Date June 15, 2020
Published in Issue Year 2020, Volume 8, Issue 22

Cite

Bibtex @research article { avrasyad665922, journal = {Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi}, issn = {2147-2610}, address = {}, publisher = {Ayla KAŞOĞLU}, year = {2020}, volume = {8}, pages = {294 - 310}, doi = {10.33692/avrasyad.665922}, title = {OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ}, key = {cite}, author = {Atam, Şenay} }
APA Atam, Ş. (2020). OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ . Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi , 8 (22) , 294-310 . DOI: 10.33692/avrasyad.665922
MLA Atam, Ş. "OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ" . Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 8 (2020 ): 294-310 <https://dergipark.org.tr/en/pub/avrasyad/issue/54909/665922>
Chicago Atam, Ş. "OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ". Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 8 (2020 ): 294-310
RIS TY - JOUR T1 - OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ AU - Şenay Atam Y1 - 2020 PY - 2020 N1 - doi: 10.33692/avrasyad.665922 DO - 10.33692/avrasyad.665922 T2 - Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 294 EP - 310 VL - 8 IS - 22 SN - 2147-2610- M3 - doi: 10.33692/avrasyad.665922 UR - https://doi.org/10.33692/avrasyad.665922 Y2 - 2020 ER -
EndNote %0 Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ %A Şenay Atam %T OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ %D 2020 %J Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi %P 2147-2610- %V 8 %N 22 %R doi: 10.33692/avrasyad.665922 %U 10.33692/avrasyad.665922
ISNAD Atam, Şenay . "OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ". Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 8 / 22 (June 2020): 294-310 . https://doi.org/10.33692/avrasyad.665922
AMA Atam Ş. OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ. AVRASYAD. 2020; 8(22): 294-310.
Vancouver Atam Ş. OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. 2020; 8(22): 294-310.
IEEE Ş. Atam , "OSMANLI SANAYİLEŞMESİ SÜRECİNDE OSMANLI KİBRİT FABRİKASI ve NİZAMNAMESİ", Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, vol. 8, no. 22, pp. 294-310, Jun. 2020, doi:10.33692/avrasyad.665922