Research Article

YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ

Volume: 35 June 17, 2026
EN TR

YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ

Abstract

Yapay zekâ (YZ), geliştirdiği dilsel yetkinlikler sayesinde insan yaşamında giderek daha merkezi bir konuma yerleşmektedir. Bu çalışmanın amacı, YZ’nin doğal dil işleme (DDİ) sistemlerinin insan diliyle kurduğu benzerliği psikolinguistik bir perspektiften, tarihsel olarak incelemektir. Bu bağlamda, insan zihni ile YZ’nin çalışma prensipleri arasındaki benzerlikler; YZ’nin sentaks, semantik ve pragmatik becerileri; dil edinim kuramları ile YZ'deki dil gelişimi arasındaki paralellikler ve YZ’nin güncel iletişimsel özellikleri araştırılmıştır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Araştırma sorularına dayalı olarak önceden belirlenen temalar çerçevesinde, 1950–2025 yılları arasında yayımlanmış yazılı ve görsel dokümanlar tematik olarak analiz edilmiştir. Dokümanlardan elde edilen bulgular, YZ'nin başlangıçta yalnızca sınırlı bilişsel yetilere sahipken, günümüzde insan zihnini temsil etme kapasitesinin belirgin biçimde arttığını ortaya koymaktadır. DDİ teknolojisinin, sentakstan başlayarak semantik ve pragmatiğe doğru evrildiği; bağlama duyarlı, anlam üretebilen ve etkileşim kurma becerisi gelişmiş sistemlere dönüştüğü gözlemlenmiştir. Ayrıca, YZ ile girilen etkileşimler üzerinden, dil edinim kuramları ile YZ'nin dilsel gelişimi arasında dikkat çekici paralellikler belirlenmiştir. YZ’nin gelişimiyle birlikte insan-makine etkileşimi, aracısız ve doğal bir dil üzerinden gerçekleşir hale gelmiştir. YZ'nin yakın gelecekte gelişmiş bir iletişim partneri olarak insan yaşamına daha derinlemesine entegre olacağı öngörülmektedir.

Keywords

Supporting Institution

Destekleyen kurum bulunmamaktadır.

Ethical Statement

Çalışma akademik ve etik kurallar çerçevesinde hazırlanmış, tüm bilgi, belge, değerlendirme ve sonuçlar bilimsel etik ve ahlak kurallara uygun şekilde sunulmuştur.

Thanks

Bulunmamaktadır.

References

  1. Adams, C. (2005). Social communication intervention for school-age children: Rationale and description. Seminars in Speech and Language, 26(3), 181–188. Thieme Medical Publishers. https://doi.org/10.1055/s-2005-917123
  2. Anwar, Y. (2016, Nisan 27). Scientists map brain’s thesaurus to help decode inner thoughts. UC Berkeley News. Erişim tarihi: 3 Mart 2025, https://news.berkeley.edu/2016/04/27/brain-thesaurus/
  3. Bloom, L., & Lahey, M. (1978). Language development and language disorders. John Wiley & Sons.
  4. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
  5. Canbaz, R., & Zengin, E. (2024). Ön biçimleme ve son biçimleme kavramlarında istem mühendisliği ve istem yazma becerisinin yeri üzerine bir çalışma. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Filoloji ve Çeviribilim Dergisi, 6(1), 88–104.
  6. Chomsky, N. (1965). Aspects of the theory of syntax. MIT Press.
  7. Chomsky, N. (2018). Dil ve zihin (A. Kocaman, Çev.). BilgeSu Yayıncılık.
  8. Clarke, V., & Braun, V. (2014). Thematic analysis. In T. Teo (Ed.), Encyclopedia of critical psychology (pp. 1947–1952). Springer.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Language Studies (Other)

Journal Section

Research Article

Publication Date

June 17, 2026

Submission Date

May 7, 2025

Acceptance Date

September 29, 2025

Published in Issue

Year 2026 Volume: 35

APA
Çifteci, V., & Yılmaz Çifteci, N. (2026). YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1694552
AMA
1.Çifteci V, Yılmaz Çifteci N. YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.1694552
Chicago
Çifteci, Volkan, and Nevin Yılmaz Çifteci. 2026. “YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (June). https://doi.org/10.35379/cusosbil.1694552.
EndNote
Çifteci V, Yılmaz Çifteci N (June 1, 2026) YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35
IEEE
[1]V. Çifteci and N. Yılmaz Çifteci, “YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, vol. 35, June 2026, doi: 10.35379/cusosbil.1694552.
ISNAD
Çifteci, Volkan - Yılmaz Çifteci, Nevin. “YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (June 1, 2026). https://doi.org/10.35379/cusosbil.1694552.
JAMA
1.Çifteci V, Yılmaz Çifteci N. YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.1694552.
MLA
Çifteci, Volkan, and Nevin Yılmaz Çifteci. “YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, vol. 35, June 2026, doi:10.35379/cusosbil.1694552.
Vancouver
1.Volkan Çifteci, Nevin Yılmaz Çifteci. YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026 Jun. 1;35. doi:10.35379/cusosbil.1694552