Araştırma Makalesi

YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ

Cilt: 35 17 Haziran 2026
PDF İndir
EN TR

YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ

Öz

Yapay zekâ (YZ), geliştirdiği dilsel yetkinlikler sayesinde insan yaşamında giderek daha merkezi bir konuma yerleşmektedir. Bu çalışmanın amacı, YZ’nin doğal dil işleme (DDİ) sistemlerinin insan diliyle kurduğu benzerliği psikolinguistik bir perspektiften, tarihsel olarak incelemektir. Bu bağlamda, insan zihni ile YZ’nin çalışma prensipleri arasındaki benzerlikler; YZ’nin sentaks, semantik ve pragmatik becerileri; dil edinim kuramları ile YZ'deki dil gelişimi arasındaki paralellikler ve YZ’nin güncel iletişimsel özellikleri araştırılmıştır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Araştırma sorularına dayalı olarak önceden belirlenen temalar çerçevesinde, 1950–2025 yılları arasında yayımlanmış yazılı ve görsel dokümanlar tematik olarak analiz edilmiştir. Dokümanlardan elde edilen bulgular, YZ'nin başlangıçta yalnızca sınırlı bilişsel yetilere sahipken, günümüzde insan zihnini temsil etme kapasitesinin belirgin biçimde arttığını ortaya koymaktadır. DDİ teknolojisinin, sentakstan başlayarak semantik ve pragmatiğe doğru evrildiği; bağlama duyarlı, anlam üretebilen ve etkileşim kurma becerisi gelişmiş sistemlere dönüştüğü gözlemlenmiştir. Ayrıca, YZ ile girilen etkileşimler üzerinden, dil edinim kuramları ile YZ'nin dilsel gelişimi arasında dikkat çekici paralellikler belirlenmiştir. YZ’nin gelişimiyle birlikte insan-makine etkileşimi, aracısız ve doğal bir dil üzerinden gerçekleşir hale gelmiştir. YZ'nin yakın gelecekte gelişmiş bir iletişim partneri olarak insan yaşamına daha derinlemesine entegre olacağı öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Destekleyen kurum bulunmamaktadır.

Etik Beyan

Çalışma akademik ve etik kurallar çerçevesinde hazırlanmış, tüm bilgi, belge, değerlendirme ve sonuçlar bilimsel etik ve ahlak kurallara uygun şekilde sunulmuştur.

Teşekkür

Bulunmamaktadır.

Kaynakça

  1. Adams, C. (2005). Social communication intervention for school-age children: Rationale and description. Seminars in Speech and Language, 26(3), 181–188. Thieme Medical Publishers. https://doi.org/10.1055/s-2005-917123
  2. Anwar, Y. (2016, Nisan 27). Scientists map brain’s thesaurus to help decode inner thoughts. UC Berkeley News. Erişim tarihi: 3 Mart 2025, https://news.berkeley.edu/2016/04/27/brain-thesaurus/
  3. Bloom, L., & Lahey, M. (1978). Language development and language disorders. John Wiley & Sons.
  4. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
  5. Canbaz, R., & Zengin, E. (2024). Ön biçimleme ve son biçimleme kavramlarında istem mühendisliği ve istem yazma becerisinin yeri üzerine bir çalışma. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Filoloji ve Çeviribilim Dergisi, 6(1), 88–104.
  6. Chomsky, N. (1965). Aspects of the theory of syntax. MIT Press.
  7. Chomsky, N. (2018). Dil ve zihin (A. Kocaman, Çev.). BilgeSu Yayıncılık.
  8. Clarke, V., & Braun, V. (2014). Thematic analysis. In T. Teo (Ed.), Encyclopedia of critical psychology (pp. 1947–1952). Springer.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Dil Çalışmaları (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

17 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

7 Mayıs 2025

Kabul Tarihi

29 Eylül 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 35

Kaynak Göster

APA
Çifteci, V., & Yılmaz Çifteci, N. (2026). YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1694552
AMA
1.Çifteci V, Yılmaz Çifteci N. YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.1694552
Chicago
Çifteci, Volkan, ve Nevin Yılmaz Çifteci. 2026. “YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (Haziran). https://doi.org/10.35379/cusosbil.1694552.
EndNote
Çifteci V, Yılmaz Çifteci N (01 Haziran 2026) YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35
IEEE
[1]V. Çifteci ve N. Yılmaz Çifteci, “YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 35, Haz. 2026, doi: 10.35379/cusosbil.1694552.
ISNAD
Çifteci, Volkan - Yılmaz Çifteci, Nevin. “YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (01 Haziran 2026). https://doi.org/10.35379/cusosbil.1694552.
JAMA
1.Çifteci V, Yılmaz Çifteci N. YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.1694552.
MLA
Çifteci, Volkan, ve Nevin Yılmaz Çifteci. “YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 35, Haziran 2026, doi:10.35379/cusosbil.1694552.
Vancouver
1.Volkan Çifteci, Nevin Yılmaz Çifteci. YAPAY ZEKÂ VE İNSAN DİLİ: DOĞAL DİL İŞLEME SİSTEMLERİNİN GELİŞİMİ ÜZERİNE BİR DOKÜMAN ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 01 Haziran 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.1694552