Research Article

BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ

Volume: 35 October 28, 2026
TR EN

BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ

Abstract

Finansal sıkıntının önceden tahmin edilmesi; firma yöneticilerinin, yatırımcıların ve düzenleyici kurumların olası risklere karşı zamanında sağlıklı kararlar alabilmeleri açısından önem taşımaktadır. Bu çalışma, Borsa İstanbul’da işlem gören imalat firmalarının finansal sıkıntı durumunu bir yıl önceden tahmin etmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda altı sınıflandırma algoritmasının performansı karşılaştırılmakta ve en yüksek tahmin performansını gösteren algoritma belirlenmektedir. Analizler, 251 firmaya ait 2.810 gözlemi içermekte; finansal sıkıntı, Zmijewski skoruna göre tanımlanmaktadır. Çalışmada lojistik regresyon, CART, rastgele orman, destek vektör makinesi, k-en yakın komşu ve yapay sinir ağı algoritmaları karşılaştırılmaktadır. Model geliştirme ve test dönemleri, zaman sırası korunarak oluşturulmakta; hiperparametre seçiminde genişleyen pencereli ileri-zaman çapraz doğrulama kullanılmaktadır. Sınıf dengesizliği nedeniyle temel seçim ölçütü olarak PR-AUC esas alınmakta ve seçilen algoritmanın tahminleri SHAP yöntemiyle açıklanmaktadır. Çalışmanın bulgularına göre rastgele orman, doğrulama sürecinde en yüksek ortalama PR-AUC değerini üretmektedir. Bu algoritma test döneminde 0,873 ROC-AUC, 0,385 PR-AUC ve 0,747 dengeli doğruluk değerine ulaşmakta ve finansal sıkıntılı gözlemlerin %62,5’ini doğru belirlemektedir. Eksik değer içeren gözlemlerin dışlandığı duyarlılık analizinde de aynı algoritma seçilmekte ve benzer performans değerleri elde edilmektedir. SHAP bulguları, tahminlerde özellikle sermaye yapısı, likidite ve karlılık göstergelerinin öne çıktığını göstermektedir. Bu sonuçlar, makine öğrenmesi yöntemlerinin finansal sıkıntının önceden tahmin edilmesine katkı sağlayabileceğini göstermektedir.

Keywords

References

  1. Aker, Y., & Karavardar, A. (2023). Using machine learning methods in financial distress prediction: Sample of small and medium sized enterprises operating in Turkey. Ege Academic Review, 23(2), 145-162. https://doi.org/10.21121/eab.1027084
  2. Aksoy, B., & Boztosun, D. (2020). Comparison of machine learning methods in prediction of financial failure of businesses in the manufacturing industry: Evidence from Borsa İstanbul. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(4), 237-268. https://doi.org/10.18037/ausbd.845792
  3. Aktaş, R., Doğanay, M., & Yıldız, B. (2003). Mali başarısızlığın öngörülmesi: İstatistiksel yöntemler ve yapay sinir ağı karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 58(04), 1-24. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001691
  4. Alomari, Y., & Andó, M. (2024). SHAP-based insights for aerospace PHM: Temporal feature importance, dependencies, robustness, and interaction analysis. Results in Engineering, 21, 101834. https://doi.org/10.1016/j.rineng.2024.101834
  5. Altman, E. I. (1968). Financial ratios, discriminant analysis and the prediction of corporate bankruptcy. The Journal of Finance, 23(4), 589-609. https://doi.org/10.2307/2978933
  6. Andrade, G., & Kaplan, S. N. (1998). How costly is financial (not economic) distress? Evidence from highly leveraged transactions that became distressed. The Journal of Finance, 53(5), 1443-1493. https://doi.org/10.1111/0022-1082.00062
  7. Aydin, N., Sahin, N., Deveci, M., & Pamucar, D. (2022). Prediction of financial distress of companies with artificial neural networks and decision trees models. Machine Learning with Applications, 10, 100432. https://doi.org/10.1016/j.mlwa.2022.100432
  8. Barboza, F., Kimura, H., & Altman, E. (2017). Machine learning models and bankruptcy prediction. Expert Systems with Applications, 83, 405-417. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2017.04.006

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Accounting, Auditing and Accountability (Other)

Journal Section

Research Article

Publication Date

October 28, 2026

Submission Date

August 24, 2026

Acceptance Date

September 28, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 35

APA
Borak, M. (2026). BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35. https://doi.org/10.35379/cusosbil.2024659
AMA
1.Borak M. BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.2024659
Chicago
Borak, Metin. 2026. “BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (October). https://doi.org/10.35379/cusosbil.2024659.
EndNote
Borak M (October 1, 2026) BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35
IEEE
[1]M. Borak, “BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, vol. 35, Oct. 2026, doi: 10.35379/cusosbil.2024659.
ISNAD
Borak, Metin. “BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (October 1, 2026). https://doi.org/10.35379/cusosbil.2024659.
JAMA
1.Borak M. BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.2024659.
MLA
Borak, Metin. “BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, vol. 35, Oct. 2026, doi:10.35379/cusosbil.2024659.
Vancouver
1.Metin Borak. BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026 Oct. 1;35. doi:10.35379/cusosbil.2024659