Araştırma Makalesi

BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ

Cilt: 35 28 Ekim 2026
PDF İndir
TR EN

BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ

Öz

Finansal sıkıntının önceden tahmin edilmesi; firma yöneticilerinin, yatırımcıların ve düzenleyici kurumların olası risklere karşı zamanında sağlıklı kararlar alabilmeleri açısından önem taşımaktadır. Bu çalışma, Borsa İstanbul’da işlem gören imalat firmalarının finansal sıkıntı durumunu bir yıl önceden tahmin etmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda altı sınıflandırma algoritmasının performansı karşılaştırılmakta ve en yüksek tahmin performansını gösteren algoritma belirlenmektedir. Analizler, 251 firmaya ait 2.810 gözlemi içermekte; finansal sıkıntı, Zmijewski skoruna göre tanımlanmaktadır. Çalışmada lojistik regresyon, CART, rastgele orman, destek vektör makinesi, k-en yakın komşu ve yapay sinir ağı algoritmaları karşılaştırılmaktadır. Model geliştirme ve test dönemleri, zaman sırası korunarak oluşturulmakta; hiperparametre seçiminde genişleyen pencereli ileri-zaman çapraz doğrulama kullanılmaktadır. Sınıf dengesizliği nedeniyle temel seçim ölçütü olarak PR-AUC esas alınmakta ve seçilen algoritmanın tahminleri SHAP yöntemiyle açıklanmaktadır. Çalışmanın bulgularına göre rastgele orman, doğrulama sürecinde en yüksek ortalama PR-AUC değerini üretmektedir. Bu algoritma test döneminde 0,873 ROC-AUC, 0,385 PR-AUC ve 0,747 dengeli doğruluk değerine ulaşmakta ve finansal sıkıntılı gözlemlerin %62,5’ini doğru belirlemektedir. Eksik değer içeren gözlemlerin dışlandığı duyarlılık analizinde de aynı algoritma seçilmekte ve benzer performans değerleri elde edilmektedir. SHAP bulguları, tahminlerde özellikle sermaye yapısı, likidite ve karlılık göstergelerinin öne çıktığını göstermektedir. Bu sonuçlar, makine öğrenmesi yöntemlerinin finansal sıkıntının önceden tahmin edilmesine katkı sağlayabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Aker, Y., & Karavardar, A. (2023). Using machine learning methods in financial distress prediction: Sample of small and medium sized enterprises operating in Turkey. Ege Academic Review, 23(2), 145-162. https://doi.org/10.21121/eab.1027084
  2. Aksoy, B., & Boztosun, D. (2020). Comparison of machine learning methods in prediction of financial failure of businesses in the manufacturing industry: Evidence from Borsa İstanbul. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(4), 237-268. https://doi.org/10.18037/ausbd.845792
  3. Aktaş, R., Doğanay, M., & Yıldız, B. (2003). Mali başarısızlığın öngörülmesi: İstatistiksel yöntemler ve yapay sinir ağı karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 58(04), 1-24. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001691
  4. Alomari, Y., & Andó, M. (2024). SHAP-based insights for aerospace PHM: Temporal feature importance, dependencies, robustness, and interaction analysis. Results in Engineering, 21, 101834. https://doi.org/10.1016/j.rineng.2024.101834
  5. Altman, E. I. (1968). Financial ratios, discriminant analysis and the prediction of corporate bankruptcy. The Journal of Finance, 23(4), 589-609. https://doi.org/10.2307/2978933
  6. Andrade, G., & Kaplan, S. N. (1998). How costly is financial (not economic) distress? Evidence from highly leveraged transactions that became distressed. The Journal of Finance, 53(5), 1443-1493. https://doi.org/10.1111/0022-1082.00062
  7. Aydin, N., Sahin, N., Deveci, M., & Pamucar, D. (2022). Prediction of financial distress of companies with artificial neural networks and decision trees models. Machine Learning with Applications, 10, 100432. https://doi.org/10.1016/j.mlwa.2022.100432
  8. Barboza, F., Kimura, H., & Altman, E. (2017). Machine learning models and bankruptcy prediction. Expert Systems with Applications, 83, 405-417. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2017.04.006

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Muhasebe, Denetim ve Mali Sorumluluk (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

28 Ekim 2026

Gönderilme Tarihi

24 Ağustos 2026

Kabul Tarihi

28 Eylül 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 35

Kaynak Göster

APA
Borak, M. (2026). BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35. https://doi.org/10.35379/cusosbil.2024659
AMA
1.Borak M. BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.2024659
Chicago
Borak, Metin. 2026. “BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (Ekim). https://doi.org/10.35379/cusosbil.2024659.
EndNote
Borak M (01 Ekim 2026) BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35
IEEE
[1]M. Borak, “BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 35, Eki. 2026, doi: 10.35379/cusosbil.2024659.
ISNAD
Borak, Metin. “BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (01 Ekim 2026). https://doi.org/10.35379/cusosbil.2024659.
JAMA
1.Borak M. BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.2024659.
MLA
Borak, Metin. “BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 35, Ekim 2026, doi:10.35379/cusosbil.2024659.
Vancouver
1.Metin Borak. BORSA İSTANBUL’DA FİNANSAL SIKINTI TAHMİNİ: MAKİNE ÖĞRENMESİ VE SHAP ANALİZİ. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 01 Ekim 2026;35. doi:10.35379/cusosbil.2024659