Year 2018, Volume , Issue , Pages 474 - 490 2018-12-31

DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Mehmet Sait ÇALKA [1] , Fatma TÜRK [2]


Gönül, Türklerin ilk yazılı kaynakları olan Göktürk Yazıtlarından itibaren yazılı edebiyatımızda sıklıkla kullanılan bir kelime olup sözlükte, duyguların merkezi olarak tanımlanmaktadır. İnsan vücudunda somut bir organ olmasa da genellikle kalp olarak algılanmaktadır. Esas olarak duygulara dayalı durumları anlatırken kullanılan bu kelime, edebiyatın önemli bir parçasıdır. Özellikle edebi sanatlarla inşa edilmiş Divan şiirinde sıklıkla kullanılan ve kendisine sayısızca mana yüklenen gönül ifadesi, farklı yönleriyle incelemeye değer mefhumlardandır.

Gönül kelimesi divan edebiyatı ürünleri olan manzumelerde sıklıkla kullanılır. Aynı şekilde çeşitli ekler alarak veya farklı kelimelerle yan yana gelerek beyit sonlarında redif olarak kullanılır. Redif, sadece divan şiiri için değil Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatına dek bütün geleneklerde şiirin önemli bir parçasını teşkil etmektedir. Öyle ki divan edebiyatı geleneğinde şiirlerin başlığı olmadığı için şiirler, genellikle redif kelime ile adlandırılmaktadır. Redif kelimenin bir diğer önemi ise, şiirdeki konunun onun etrafında şekillenmesidir.

Bu çalışmada, 13. asırdan başlayarak Divan edebiyatı üslubuyla kaleme alınmış divanların bulunduğu 20. yüzyıla kadar ulaşılabilen yaklaşık 650 divan içinde 450 farklı divanda 1600’den fazla ‘gönül’ redifli manzume tespit edilmiş olup bu tespitlerin sayım ve dökümü örneklerle verilmiştir. Yine bu çalışmada manzumelerde kullanılan ‘gönül’ redifinin gerek tek başına gerekse etrafında kullanılan kelime ve eklerle nasıl bir anlam mecrasına girdiği üzerinde değerlendirmeler yapılmış ve bu değerlendirmeler sayısal verilerle de desteklenmiştir.
Divan Edebiyatı, Redif, Gönül, Anlam dünyası
  • Akay, Mehmet. (1996), İbrahim Gülşeni’nin Divanı, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, Konya.Aksoyak, İsmail Hakkı. (1999), Gelibolulu Mustafa Ali ve Divanlarının Tenkitli Metni, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, Ankara. Ayan, Hüseyin. (1990), Nesimi Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara. Aydemir, Yaşar. (2000), Behişti Divanı: Behişti, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri ve Divanının Tenkitli Metni, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara.Aydın, Mehmet. (1999), “Gönül Kelimesi Üzerine”, Türk Dili, S. 566, Şubat 1999, s. 104-109. Burmaoğlu, Hamit Bilen. (1983), Lâmi’î Çelebi Divanı, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, Erzurum.Candan, Gülşen. (2012), Senî Ali Divanı, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya.Ceylan, Murat. (1999), Ahmed Suzi Divanının Edisyon Kritiği, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Afyon.Coşkun, Ali Osman. (2001), Abdulahad Nuri Divanı, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul.Çabuk, Vahit. (1980), Divan-ı Muhibbi, Tercüman 1001 Temel Eser, İstanbul.Demircioğlu Gençtürk, Tülay. (2002), Cemilî Divanı İnceleme- Metin- Sözlük, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, İstanbul.Demirel, Mustafa. (1996), İbn-i Kemal Divanı, Fakülteler Matbaası, İstanbul. Dilçin, Cem. (2013), Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, (10. baskı), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.Doğan, Ahmet. (2009), Büyük Türkçe Sözlük, Akçağ Yayınları, Ankara.Doğan, Mehmet. (2011), “Gönül”, Doğan Büyük Türkçe Sözlük, C. 24, Yazar Yayınları, Ankara.Ersoy, Ersen. (2013), Azîzî Dîvânı, Akademi Titiz Yayınları, İstanbul.Gülhan, Abdülkerim. (1996), Hakani Mehmed Bey, Hayatı, Eserleri, Ebedi Kişiliği ve Divanının Tenkitli Metni, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, Ankara.Gül, Tayyar. (2000), Divan-ı Şahi, Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale.Hamami, Erdal. (2001), Rami Divanı, Abdurrahman Rami Çelebi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara. İbraev, Mirlan. (2007), Aşık Ömer’in Taşkent’te Basılmış Divanı Üzerine Bir İnceleme, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, İzmir.Kahraman, Bahattin. (1989), Arşi Divanının Tenkidli Metni I.-II., Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Konya.Karaman Nomer, Nihal. (1988), Cemali ve Divanının Tenkidli Metni, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, İstanbul.Karayazı, Nurgül. (2012), 17. Yüzyıl Şairi Ahmed Yari Divan’ı, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, İstanbul. Karlıtepe, Mustafa. (2007), Kelâmî Divanı, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.Kaya, Ayşe. (1999), Divan-ı Selami, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Malatya.Kırkkılıç, Ahmet. (1985), Sultan Üçüncü Murad (Muradî) Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri ve Divanının Tenkidli Metni, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, Erzurum.Koçak, Aynur. (1996), Adile Sultan Divanı, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Afyon.Kutlar, Fatma Sabiha. (2004), Arpaemini-zade Mustafa Sami, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.Küçük, İslam. (2008), Pirkal Divanı, Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.Kürkçüoğlu, Mehmet Akif. (2004), Mahmud Nedim Paşa Divanı, İnceleme, Transkripsiyonlu Metin, Sözlük, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya.Memiş, Nuray. (2014), Redif Kelimeler Bağlamında Nabi Divanı’nın Çözümlenmesi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, Elazığ.Mermer, Ahmet. (2004), Kütahyalı Rahimi ve Divanı, Sahhaflar Kitap Sarayı Yayınları, İstanbul.Özdemir, Can. (1996), Seyyid Nizamoğlu Divanı, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.Özenç, Yavuz. (2008), Şeyh Hüsâmeddîn-Uşâkî Divânı Transkripsiyonlu Metin, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya.Özmen, Vildan. (2007), Abdurrahim Tırsi Divanı, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli.Pala, İskender. (2012), “Gönül”, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, İstanbul.Pala, İskender. (1983), Aşkî, Hayatı, Edebi Şahsiyeti ve Divanı, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, İstanbul. Pomakoğlu, Ayşegül. (2013), Bahari Divanı, İnceleme-Metin, Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.Saraç, M.A. Yekta. (2011), Klasik Edebiyat Bilgisi Biçim-Ölçü-Kafiye, (4. baskı), Gökkubbe Yayınları, İstanbul.Seyhan, Nezihe. (2000), Medhî Divanı, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, İstanbul. Sever, Mustafa. (2016), Divan-ı Kaygusuz Abdal, Helke Yayıncılık, Ankara.Şengün, Necdet. (2006), Nazir İbrahim ve Divanı, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, İzmir.Tarlan, Ali Nihad. (1992), Necati Bey Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara.Tanrıbuyurdu, Gülçin. (2012), Muidi Divanı, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, Kocaeli.Tatçı, Mustafa. (1990), Yunus Emre Divanı, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, Ankara.Yıldız, Alim. (2002), Fenayi Dianı, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmış Doktora Tezi, İzmir.Zavotçu, Gencay. (2018), “Gönül”, Klasik Türk Edebiyatı Sözlüğü, Umuttepe Yayınları, İstanbul.
Primary Language tr
Subjects Social
Journal Section MAKALELER
Authors

Orcid: 0000-0003-3657-9387
Author: Mehmet Sait ÇALKA (Primary Author)
Institution: RECEP TAYYİP ERDOĞAN ÜNİVERSİTESİ
Country: Turkey


Orcid: 0000-0003-0315-1288
Author: Fatma TÜRK (Primary Author)
Institution: RECEP TAYYİP ERDOĞAN ÜNİVERSİTESİ
Country: Turkey


Dates

Publication Date : December 31, 2018

Bibtex @research article { hikmet501563, journal = {Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online)}, issn = {2458-8636}, eissn = {2458-8636}, address = {}, publisher = {Ahmet TANYILDIZ}, year = {2018}, volume = {}, pages = {474 - 490}, doi = {10.28981/hikmet.501563}, title = {DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME}, key = {cite}, author = {ÇALKA, Mehmet Sait and TÜRK, Fatma} }
APA ÇALKA, M , TÜRK, F . (2018). DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME. Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online) , () , 474-490 . DOI: 10.28981/hikmet.501563
MLA ÇALKA, M , TÜRK, F . "DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME". Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online) (2018 ): 474-490 <https://dergipark.org.tr/en/pub/hikmet/issue/41411/501563>
Chicago ÇALKA, M , TÜRK, F . "DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME". Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online) (2018 ): 474-490
RIS TY - JOUR T1 - DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME AU - Mehmet Sait ÇALKA , Fatma TÜRK Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - doi: 10.28981/hikmet.501563 DO - 10.28981/hikmet.501563 T2 - Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online) JF - Journal JO - JOR SP - 474 EP - 490 VL - IS - SN - 2458-8636-2458-8636 M3 - doi: 10.28981/hikmet.501563 UR - https://doi.org/10.28981/hikmet.501563 Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online) DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME %A Mehmet Sait ÇALKA , Fatma TÜRK %T DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME %D 2018 %J Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online) %P 2458-8636-2458-8636 %V %N %R doi: 10.28981/hikmet.501563 %U 10.28981/hikmet.501563
ISNAD ÇALKA, Mehmet Sait , TÜRK, Fatma . "DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME". Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online) / (December 2019): 474-490 . https://doi.org/10.28981/hikmet.501563
AMA ÇALKA M , TÜRK F . DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME. Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online). 2018; 474-490.
Vancouver ÇALKA M , TÜRK F . DİVAN ŞİİRİNDE ‘GÖNÜL’ KAVRAMININ REDİF BAĞLAMINDA KAZANDIĞI ANLAMLAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME. Hikmet-akademik edebiyat dergisi (Online). 2018; 490-474.