Modern Sürrealist Sinemada Görsel Mekânın Estetiği

Bu çalışma, modern sürrealist sinemada görsel mekânın estetik, psikanalitik ve sanat tarihi perspektiflerinden nasıl kurgulandığını incelemektedir. 20. Yüzyılın başında André Breton’un Sürrealizm Manifestosu (1924) ile tanımlanan bilinçdışı estetiği, günümüzde yalnızca anlatısal bir öğe değil görsel düşüncenin uzamı olarak yeniden biçimlenmiştir. Araştırma, bu dönüşümün çağdaş sinemada Ari Aster, Robert Eggers ve Yorgos Lanthimos gibi üç yönetmen üzerinden nasıl gerçekleştiğini tartışır. Bu yönetmenlerin filmleri (The Lighthouse, Beau Is Afraid, Poor Things) aracılığıyla sürrealist estetiğin rüya anlatımından “tablolaşmış bilinçdışı” biçimine evrildiği öne sürülmektedir. Türkçe literatürde, modern sürrealist akımların görsel mekânı dijital bağlamda nasıl kullandığına ve bilişsel mekân kavramının inşasına dair derinlemesine bir analiz eksikliği bulunmaktadır. Bu çalışma, sinematografik mekânın, rasyonel aklın kabul edemediği 'saf psikolojik otomatizm'i somutlaştırmada oynadığı kritik rolü inceleyerek bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Çalışma nitel araştırma yaklaşımıyla ve betimsel/yorumlayıcı film analizi yöntemiyle yürütülmüştür; filmler sahne düzeyinde çözümlenmiştir. Kuramsal çerçevede Freud’un “tekinsizlik”, Deleuze’ün “zaman-imge” ve Flusser’in “teknolojik imge” kavramları temel alınmıştır. Elde edilen bulgular, modern sürrealist sinemada bilinçdışının yalnızca tematik değil, mekânsal bir yapı olarak kurulduğunu göstermektedir. Işık ve renk psikanalitik anlamların taşıyıcısına dönüşmüş, çerçeve bozulması ve zaman kırılması, rüyanın yapısal öğeleri olarak yeniden yorumlanmıştır. Sonuç olarak, modern sürrealist sinemada görsel mekân, bilinçdışının tablolaşmış yüzeyine dönüşmüş; bilinçdışı artık yazılan değil, görülen bir olgudur.

This study examines how visual space is constructed in modern surrealist cinema from aesthetic, psychoanalytic, and art historical perspectives. The aesthetic of the unconscious, defined by André Breton’s Surrealism Manifesto (1924) at the beginning of the 20th century, has been reshaped today not merely as a narrative element, but as the space of visual thought. The research discusses how this transformation takes place in contemporary cinema through three directors: Ari Aster, Robert Eggers, and Yorgos Lanthimos. It is proposed that the surrealist aesthetic has evolved from dream narrative to the form of a “pictorialized unconscious” through these directors' films (The Lighthouse, Beau Is Afraid, Poor Things). There is a lack of in-depth analysis in Turkish literature, particularly concerning how modern surrealist movements use visual space in a digital context and the construction of the cognitive space concept. This study aims to fill this gap by examining the critical role cinematic space plays in embodying the 'pure psychological automatism' that rational consciousness cannot accept. The study was conducted using a qualitative research approach and descriptive/interpretive film analysis method; the films were analyzed at the scene level. The theoretical framework is based on Freud's "uncanny," Deleuze's "time-image," and Flusser's "technological image" concepts. The findings show that in modern surrealist cinema, the unconscious is constructed not only as a thematic element but also as a spatial structure. Light and color have become carriers of psychoanalytic meanings, and frame distortion and time fragmentation are reinterpreted as structural elements of the dream. Consequently, visual space in modern surrealist cinema has moved beyond the dream-aesthetic of classical surrealism, transforming into the pictorialized surface of the unconscious; the unconscious is no longer written but seen.