İlmî Yaşamını Felsefe Eleştirisine Hasreden Bir Kelâmcı: İbn Gaylân el-Belhî ve Felsefe Karşıtlığı

Bu çalışma, VI/XII. yüzyılda Horasan ve Semerkant bölgelerinde yaşayan İbn Gaylân el-Belhî’nin felsefe eğitiminden felsefe karşıtlığına giden ilmî hayatını, çalışmalarını ve felsefeye yönelik eleştirel tavrını incelemektedir. Makale, Gazzâlî sonrası İbn Sînâ ve onun temsil ettiği felsefî geleneğe yönelik eleştirel tutumun önemli temsilcilerinden biri olan ve akademik camiada hakkında yeterli incelemenin bulunmadığı bir şahsı ele alması bakımından önem arz etmektedir. Çalışmanın temel amacı, Hudûsü’l-‘âlem eseriyle felsefe eleştirisi literatürünün önemli bir halkası olmasına rağmen pek de tanınmayan bir âlimin entelektüel biyografisini ve felsefe karşıtı tavrını ortaya koyarak literatüre özgün bir katkı sunmaktır. Ayrıca Gazzâlî sonrası dönemde felsefe karşıtlığının geldiği noktayı İbn Gaylân üzerinden ortaya koymak ve dönemin felsefe algısının bir yönüne ışık tutmak hedeflenmektedir. Bu çerçevede araştırma, İbn Gaylân el-Belhî’nin ilmî serüveni, etkileşimleri, eserlerinin tespit edilerek ortaya konması ve felsefe karşıtlığının temellerine ve boyutuna odaklanmaktadır. Felsefeye yönelik ilginin ve karşıtlığın bir arada olduğu bir ortamda yetişen İbn Gaylân, ilmî mesaisini büyük ölçüde İbn Sînâ felsefesi ile mücadeleye ayıran bir kelâmcıdır. İbn Gaylân, ileri derecede felsefe karşıtlığına rağmen felsefî ilimleri bizzat bu geleneğin içerisinde yer alan kişilerden almış ve adı felsefî ilimlere dair ilim silsilelerine kaydedilmiştir. Onun felsefe karşıtı bakış açısının zemininde Büyük Selçuklu Devletinin felsefe karşıtı tutumu ile İslâmî ilimlere dair eğitim aldığı Nizâmiye medreseleri bulunmaktadır. O, felsefeye yönelik eleştirel tutumunda Gazzâlî’yi örnek almış olsa da ondan daha radikal bir çizgi izlemiştir. Zira Gazzâlî’nin aksine İbn Sînâ gibi Meşşâî filozofların Allah’ın varlığı, sıfatları, nübüvvet ve ahiret gibi konuların tümünde küfre düştüğünü savunmaktadır. Dahası İbn Sînâ’yı Bâtınî düşünceyle ilişkilendirerek onun felsefî yetkinliğini tümüyle zedelemeye çalışmaktadır. İbn Gaylân, İbn Sînâ’nın metafizik ve fizikle ilgili fikirlerini hedef almakla yetinmeyerek mantık ve tıp gibi alanlarda da eleştiriler getirmektedir. Bu anlamda İbn Gaylân’da felsefe karşıtlığının bütünüyle İbn Sînâ karşıtlığına evrildiğini söylemek mümkündür. Çünkü onun bakış açısına göre İbn Sînâ’nın ilim câmiası içerisindeki itibarını zedelemek, Meşşâî düşünceye vurulabilecek en büyük darbedir. Felsefe ile mücadeleyi dînî bir sorumluluk olarak gören İbn Gaylân, neredeyse bütün eserlerini bu bağlamda ele almıştır. Özellikle Hudûsü’l-‘âlem eseri, Gazzâlî’nin Tehâfütü’l-felâsife eserini birçok noktada takip etmesi nedeniyle Tehâfüt geleneğinin bir parçası olarak kabul edilmelidir. Makale, İbn Gaylân’ın entelektüel biyografisini ve eleştirel tutumunu tarihsel ve düşünsel bağlamı içerisinde tahlil etmekte, özellikle de İbn Gaylân’ın söylemlerini Gazzâlî’yle karşılaştırmalı bir şekilde ele almaktadır.

This study examines the intellectual trajectory of Ibn Gaylān al-Balkhī (6th/12th century, Khorasan and Samarkand), tracing his evolution from a training in philosophy to a pronounced opposition against it, through an analysis of his scholarly life, works, and critical stance. Addressing a significant yet understudied figure in post-Ghazzālī criticism of Avicennan philosophy, the article aims to fill a notable gap in the literature. Its primary objective is to elucidate the intellectual biography and anti-philosophical attitude of this scholar, who remains obscure despite the importance of his work, Ḥudūth al-ʿālam, within the genre of philosophical refutation. A further goal is to use Ibn Gaylān’s case to illustrate the culmination of anti-philosophical sentiment in the post-Ghazālī era and to illuminate a specific dimension of the period’s perception of philosophy. The research focuses on Ibn Gaylān’s intellectual journey, his interactions, the identification of his corpus, and the foundations and scope of his opposition to philosophy. Educated in an environment where interest in and aversion to philosophy coexisted, Ibn Gaylān was a kalām theologian who dedicated his scholarly efforts to polemics against Ibn Sīnā. Intriguingly, despite his vehement opposition, he received his training in the philosophical sciences from masters within that tradition, and his name is recorded in its chains of transmission. The basis of his anti-philosophical outlook is rooted in the anti-philosophical stance of the Great Seljuk Empire and the Niẓāmiyya madrasas, where he was educated in the Islamic sciences. Although he modelled his critical approach on al-Ghazzālī, Ibn Gaylān adopted a more radical position. Contrary to al-Ghazzālī, he contended that Peripatetic philosophers like Ibn Sīnā lapsed into unbelief (kufr) on all core theological issues—God’s existence and attributes, prophecy, and the afterlife. Furthermore, he sought to thoroughly discredit Ibn Sīnā’s philosophical authority by associating him with Bāṭinī (Esoteric) thought. His criticisms extended beyond metaphysics and physics to include logic and medicine. Thus, his anti-philosophy essentially evolved into an anti-Avicennism, positing that undermining Ibn Sīnā’s reputation was the most effective blow against the Peripatetic tradition. Viewing the struggle against philosophy as a religious duty, he contextualized nearly all his works within this mission. Notably, his Ḥudūth al-ʿālam should be considered part of the Tahāfut tradition due to its close adherence to al-Ghazzālī’s Tahāfut al-falāsifa. Employing a method of historical-contextual and comparative analysis, this article analyzes Ibn Gaylān’s intellectual biography and critical stance within their historical and intellectual framework, particularly examining his discourses through a comparative lens with al-Ghazzālī.