Klasik Kelâm Metinlerinde Dijital Kodlama ve Anlam Çözümlemesi: MAXQDA ile Teʾvîlâtü’l-Kurʾân (6. Cilt) Üzerine Bir İnceleme

Extensive classical works of kalām present a body of literature that is difficult to analyze due to their scope and conceptual density. Interpreting kalām concepts together with their contexts within the text directly affects the results reached. Addressing theoretical issues related to the discussions of existence, the world, and knowledge in relation to other kalām topics leads to the use of concepts in different contexts and within networks of relationships. In contrast, the analysis of voluminous kalām works through manual methods remains limited in terms of systematically tracing these contexts and revealing the relationships between concepts. Therefore, there is a need for systematic analysis tools that will make intra-textual connections visible. The main problem of this study is whether concepts and discussions that appear in different contexts in classical kalām texts can be analyzed through digital coding. The aim is to test whether MAXQDA, one of the computer-assisted qualitative data analysis software (CAQDAS), can be used as a functional analysis tool in kalām texts. The study evaluates, through application data, how kalām texts can be analyzed by means of digital coding and visualization techniques, and in this respect aims to contribute to the field of kalām from the perspective of digital humanities. The research is based on a qualitative research design. The data set consists of the sixth volume of Abū Manṣūr al-Māturīdī's Taʾwīlāt al-Qurʾān, which is considered suitable in terms of presenting conceptual diversity and different kalām issues together. As a result of the valuation made among CAQDAS software as an analysis tool, MAXQDA was preferred. The analysis process was conducted within the framework of the inductive content analysis approach. The codes were not based on a ready-made scheme but were generated directly from the text. In the coding stage, open and secondary coding steps were followed, and the codes obtained in the secondary coding process were structured hierarchically under upper categories. The coding, category formation, and visualization possibilities of code relations offered by MAXQDA were utilized. Through MAXMaps, the headings of existence, nature, and ruʾyat Allāh were selected as examples for visualization. The analyses carried out on these three topics show that digital coding techniques make it possible to trace conceptual densities, thematic patterns, and relationships between concepts in classical kalām texts. In particular, revealing the connection of the discussion of ruʾyat Allāh primarily with the concept of knowledge and secondarily with the concept of existence (body, substance, accident) through the code relations map confirms that the digital method can make visible the implicit conceptual intersections within the text. However, it has been determined that the analysis results are shaped not by the automatic outputs of the software but by the interpretive preferences of the researcher. The study demonstrates that digital coding functions not as a substitute for interpretation in kalām texts but as a complementary analytical tool that structures it. This approach shows the possibilities and limitations of digital methods in classical text studies and contributes to relating the kalām literature to digital humanities. This study indicates that digital coding methods can be applied to comparative and problem-centered analyses in the classical kalām literature. In future research, it is possible to examine conceptual continuities and transformations between different periods and authors through CAQDAS software.

Hacimli klasik kelâm metinleri, kapsamları ve kavramsal yoğunlukları nedeniyle analizi güç bir literatür sunmaktadır. Kelâm kavramlarının metin içerisindeki bağlamlarıyla birlikte yorumlanması, ulaşılan sonuçları doğrudan etkilemektedir. Varlık, âlem ve bilgi bahislerine dair teorik meselelerin diğer kelâm konularıyla ilişkilendirilerek ele alınması ise kavramların farklı bağlamlarda ve ilişkiler ağı içinde kullanılmasına yol açmaktadır. Buna karşın hacimli kelâm eserlerinin manuel yöntemlerle analizi, bu bağlamların sistematik biçimde izlenmesi ve kavramlar arası ilişkilerin ortaya konması hususunda sınırlı kalmaktadır. Dolayısıyla metin içi bağlantıları görünür kılacak sistemli analiz araçlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çalışmanın temel problemi, klasik kelâm metinlerinde farklı bağlamlarda yer alan kavram ve tartışmaların dijital kodlama yoluyla analiz edilip edilemeyeceğidir. Amaç, bilgisayar destekli nitel veri analizi yazılımlarından (CAQDAS) biri olan MAXQDA’nın kelâm metinlerinde işlevsel bir analiz aracı olarak kullanılıp kullanılamayacağını sınamaktır. Çalışma, kelâm metinlerinin dijital kodlama ve görselleştirme teknikleri aracılığıyla nasıl çözümlenebileceğini uygulama verileri üzerinden değerlendirmektedir ve bu yönüyle kelâm alanına dijital beşerî bilimler perspektifinden katkı sunmayı hedeflemektedir. Araştırma nitel araştırma desenine dayanmaktadır. Veri setini Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin Teʾvîlâtü’l-Kurʾân adlı eserinin, kavramsal çeşitlilik ve farklı kelâmî meseleleri bir arada sunması bakımından elverişli görülen 6. cildi oluşturmaktadır. Analiz aracı olarak CAQDAS yazılımları arasında yapılan değerlendirme sonucunda MAXQDA tercih edilmiştir. Analiz süreci tümevarımsal içerik analizi yaklaşımı çerçevesinde yürütülmüştür. Kodlar hazır bir şemaya dayandırılmamış, doğrudan metinden üretilmiştir. Kodlama aşamasında açık ve ikincil kodlama adımları izlenmiş, ikincil kodlama sürecinde elde edilen kodlar üst kategoriler altında hiyerarşik biçimde yapılandırılmıştır. MAXQDA’nın kodlama, kategori oluşturma ve kod ilişkilerini görselleştirme imkânlarından yararlanılmıştır. MAXMaps aracılığıyla görselleştirme için varlık, tabiat ve rü’yetullah başlıkları örnek olarak seçilmiştir. Bu üç konu üzerinde yürütülen analizler, dijital kodlama tekniklerinin klasik kelâm metinlerinde kavramsal yoğunlukların, tematik örüntülerin ve kavramlar arası ilişkilerin izlenmesini mümkün kıldığını göstermektedir. Özellikle rü’yetullah bahsinin öncelikle bilgi, ikincil olarak varlık kavramlarıyla (cisim, cevher, araz) olan bağını kod ilişkileri haritası üzerinden ortaya konması, dijital yöntemin metin içindeki örtük kavramsal kesişimleri görünür kılabildiğini teyit etmektedir. Bununla birlikte analiz sonuçlarının yazılımın otomatik çıktıları değil, araştırmacının yorumlayıcı tercihleri doğrultusunda şekillendiği tespit edilmiştir. Çalışma, dijital kodlamanın kelâm metinlerinde yorumu ikame etmeyip onu yapılandıran tamamlayıcı bir analitik araç olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, klasik metin çalışmalarında dijital yöntemlerin imkân ve sınırlarını göstermekte ve kelâm literatürünün dijital beşerî bilimlerle ilişkilendirilmesine katkı sunmaktadır. Bu çalışma, dijital kodlama yöntemlerinin klasik kelâm literatüründe karşılaştırmalı ve problem merkezli analizlere uygulanabileceğine işaret etmektedir. Gelecek araştırmalarda, farklı dönem ve müellifler arasında kavramsal süreklilik ve dönüşümlerin CAQDAS yazılımları aracılığıyla incelenmesi mümkündür.