Yeldeğirmeni Semtinde Mekân ve Kültür Arasındaki Etkileşim: Erken Dönem Apartman Örnekleri Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Bu çalışma, İstanbul Kadıköy Yeldeğirmeni’nin mekân ve kültür arasındaki etkileşimini erken dönem apartman örneklerini incelemektedir. Osmanlı'nın son yüzyılında azınlık nüfusun yerleşimi ve demiryolu yapımı, semtin apartmanlaşmanın ilk örneğini oluşturmasını sağlamıştır. Çalışmada doküman incelemesi ile veri toplanmış ve değerlendirilmiştir. Ayrıca gözleme dayalı analiz yöntemi de kullanılmıştır. Yerleşim planında batılılaşma eğilimlerinin etkisiyle gridal düzen benimsenmiş, geleneksel mahalle dokusundan farklı parselleme sistemi geliştirilmiştir. Plan organizasyonunda fonksiyonel mekân ayrımı, cephe düzenlemelerinde Neo-klasik ve Art Nouveau üslupların etkisi görülmektedir. Yapım tekniklerinde modern malzeme kullanımı artmış, kagir sistem yaygınlaşmıştır. Mimari elemanlarda batılı formlarla yerel zanaatkarlığın sentezi oluşmuştur. Günümüzde semtin tarihi dokusu büyük ölçüde korunmuş, erken apartmanlar İstanbul'un modernleşme sürecinin fiziksel tanıkları olarak varlığını sürdürmektedir. Bu yapılar, geleneksel Osmanlı mimarisi ile batılı formların özgün sentezini temsil etmektedir. Koruma çalışmaları bu mimari mirasın gelecek nesillere aktarılmasında kritik rol oynamaktadır. Elde edilen bulgular, Yeldeğirmeni’nin mimari mirasının hem kültürel hem de tarihsel açıdan korunmasının, İstanbul’un kentsel belleği için taşıdığı önemi ortaya koymaktadır.

Keywords

• Apartman kültürü
• Konut mimarisi
• Kültürel kimlik
• Mekân-kültür ilişkisi
• Yeldeğirmeni semti

The Interaction Between Space and Culture in the Yeldeğirmeni District: An Analysis of Early Apartment Building Examples

Abstract

This study examines the interaction between space and culture in the Yeldeğirmeni district of Kadıköy, Istanbul, through early apartment examples. In the late Ottoman period, the settlement of minority populations and the construction of the railway led to the emergence of the district as one of the earliest examples of apartment-style housing. Data were collected and evaluated through document analysis, and an observation-based analytical method was also employed. Influenced by Westernization trends, a gridal pattern was adopted in the settlement plan, and a parceling system distinct from the traditional neighborhood fabric was developed. Functional spatial organization became more evident, while Neo-Classical and Art Nouveau styles were reflected in the facade arrangements. The use of modern construction materials increased, and masonry systems became widespread. Architectural elements reveal a synthesis between Western forms and local craftsmanship. Today, the historical fabric of the district has been largely preserved, and the early apartment buildings continue to stand as physical witnesses to Istanbul’s modernization process. These structures represent an original synthesis of traditional Ottoman architecture and Western forms. Conservation efforts play a critical role in transmitting this architectural heritage to future generations. The findings reveal that the preservation of Yeldeğirmeni’s architectural heritage, both culturally and historically, is of significant importance for sustaining Istanbul’s urban memory.

Keywords

• Space-culture relationship
• Yeldeğirmeni district
• Cultural identity
• Historical texture
• Residential architecture

References

1. APK, (2003) Rasimpaşa- Yeldeğirmeni Mahallesi Envanter Çalışması. Kadıköy Belediyesi APK (Araştırma Planlama Koordinasyon) Müdürlüğü Tarihi ve Kültürel Çevre Projeleri Şefliği.
2. Arısoy, A. (2014). Yeldeğirmeni Deneyimi: Kentsel Yenilemeye Farklı Bir Yaklaşım. İstanbul: ÇEKÜL Vakfı Yayınları
3. Arısoy, Alp. 2014. Dünden Bugüne Yeldeğirmeni. İstanbul: ÇEKÜL Vakfı Yayınları.
4. Atılgan, A. (2017). Evvel Zaman İçinden Yeldeğirmeni. İstanbul: K-İletişim Yayınları.
5. Atılgan, A., (2007). Yeldeğirmeni, TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi Anadolu 1.Büyükkent Bölge Temsilciliği, İstanbul.
6. Ayhan, A. (2021). Kent mekânında bir çeviri biçimi olarak sokak sanatı. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 31, 91-107. http://10.37599/ceviri.1018156
7. Barkul, Ö. S. (1993). İstanbul'da İlk Dönem (19.Yüzyıl Sonu-20.Yüzyıl Başı) Apartman Konutlarının Yapısal, İşlevsel ve Çevresel Yönden Değerlendirilmesi. Doktora Tezi, YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul
8. Batmankaya, M. (2010). Marmara’da Bir Balık Olarak Haydarpaşa. İstanbul: Heyamola Yayınları.

9. Cevizci, A. (1996). Paradigma Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları.
10. Çelik, Z., (1996). 19.Yüzyılda Osmanlı Başkenti: Değişen İstanbul. Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul, 32-82.
11. Dağdelen, İ. (2007). Charles Edouard Goad’un İstanbul Sigorta Haritaları. İstanbul: Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü Yayınları No: 39.
12. Delibaş, M., & Onur, A. C. (2023). Kentsel Morfoloji Okumaları: Dünden Bugüne Yeldeğirmeni. Kentsel Morfoloji Okumaları. İstanbul: Maltepe Üniversitesi Yayınları, 131-153.
13. Durgun, S. (2021). Urban Localities under Glocal Dynamics: The Case of Yeldeğirmeni. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 709-724.
14. Ekdal, M. (tarih yok). Kadıköy Sokakları. İstanbul: Kadıköy Belediyesi Kültür Yayınları.
15. Eyüboğlu, E., (1991), Kentsel Sit Alanlarının Planlanmasına Yönelik Bir Yöntem Araştırması ve Kadıköy-Yeldeğirmeni Örneği, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü.
16. Giz, A. (1988). Bir Zamanlar Kadıköy. İstanbul: İletişim Yayınları.
17. Kadıköy Belediyesi Akademi. (2019). Kadıköy'ün Sakinleri. İstanbul: Kadıköy Belediyesi.
18. Kadıköy Belediyesi. (tarih yok). Merkez Kadıköy. İstanbul: Kadıköy Belediyesi.
19. Kahraman, S. A., Dağlı, Y. (2003). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: İstanbul, (1) 2. kitap. İstanbul: YKY.
20. Kayacan, F. 2008. Çocuktaki Bahçe. (İlk Basım 1982). İstanbul: YKY.
21. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170-189.
22. Kuban, D. (1996). İstanbul Bir Kent Tarihi, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul. (https://www.herumutortakarar.com/celal-muhtar-apartmani/ 28/10/2024).
23. Kütükçü, T., (2014). "Bir Kenar Mahalle Kozmopoliti: Yeldeğirmeni", Geçmiş Zamanların, Mekânların ve Hatırlamaların Rafında Kadıköy'ün Kitabı, Ötüken Neşriyat, İstanbul,70-77.
24. Oktay, M. (2000). Davranış Bilimlerine Giriş. İstanbul: Der Yayınları.
25. Özçelik, D. (2019). Yeldeğirmeni’ndeki soylulaştırma sürecinin bir etnografisi. [An Ehnography of the Gentrification Process in Yeldeğirmeni Neighborhood]. Unpublished Master’s Thesis). Kadir Has University.
26. Pulat Gökmen, G. (2011). Türkiye’de apartmanlaşma süreci ve konut kültürü. Güney Mimarlık Dergisi, (5), 12-16.
27. Püsküllüoğlu, A. (1995). Türkçe Sözlük. İstanbul: Doğan Kitapçılık.
28. Rızaoğlu, Dilara (2012). Uzakdoğu ve Batı Kültürlerinde Hacim Tasarımlarının Tarihsel Süreçte ve Yaşam Biçimleri Doğrultusunda İrdelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
29. Şahin, A., S., (2013) Kültürel Miras Alanlarının Dönüşümünde Yeni Bir Yaklaşım: Yeldeğirmeni Örneği, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi.
30. Şimşek, S. (1987). Kadıköy Yeldeğirmeni’nde Tarihsel Araştırma ve Mimari Dokunun İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
31. Türkay, Guse. Bir Erken 20. Yüzyıl Kent Mahallesi için Kentsel Yenileşme Konularının Değerlendirilmesi: Kadıköy Yeldeğirmeni. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: ODTÜ. 2010.
32. Türker, O., (2008). Halkidona'dan Kadıköy'e, Sel Yayıncılık, İstanbul, 9-88.
33. Türkmen, Z. (2015). “The Cultural Transformation of Yeldeğirmeni Neighborhood.” Yüksek Lisans Tezi, Bilgi Üniversitesi.
34. Yırtıcı, H., Uluoğlu, B. (2004). “Mekânın Altyapısal Dönüşümü”, İTÜ Dergisi, 1, 43-52.
35. Yüksel, O. (2017). Yeldeğirmeni Sokak Sanatı Rehberi-Baya İyi. [Online] Baya İyi. http://bayaiyi.com/yeldegirmeni-sokak-sanati-rehberi/ (Erişim Tarihi 14 Temmuz 2019).