Duyusal Tasarımların Kullanıcı Deneyimine Etkilerinin Kilise ve Şapel Örnekleri Üzerinden Araştırılması

Abstract

Çevreyle kurulan bağlantıların duyular aracılığıyla deneyimlenmesi ve anlamlandırılması süreci algılamayı oluşturmaktadır. Bedensel ve duyusal etkileşimler mekânsal algının oluşumunda önemli bir etkiye sahiptir. Birey mekânı bakış açısına göre duyular aracılığıyla deneyimlerken çeşitli duygu değişimleri yaşar. Bu değişim, mekânın anlamını çeşitlendirmekte ve güçlendirmektedir. İbadet mekanları da duygu yoğunluklarının yaşandığı ve çeşitlendiği mekanlardır. Bireylerin manevi ve duygusal deneyimlerinin yoğunlaştığı mekanlar olarak öne çıkmaktadır. Bu araştırma ibadet yapıları tasarımlarının duyusal deneyimler üzerindeki etkilerini fenomenolojik bir yaklaşımla değerlendirmeyi hedeflemektedir. Tasarımlarında duyusal deneyim yaklaşımını benimseyen ve yapılarında bu yaklaşımın etkisini ustaca yansıtan mimarlardan Tadao Ando, Peter Zumthor, Kengo Kuma, Alvaro Siza ve Steven Holl’un tasarladığı kilise ve şapel yapıları incelenerek, görme, dokunma, işitme, koku, tat duyularının birer tasarım öğesi olarak duyusal ve mekânsal algıyı nasıl etkilediği analiz edilmiştir. Literatür taraması, görsel veriler, tasarımcı söylemleri, ziyaretçi yorumlarını kapsayan içerik analiz yöntemiyle incelenerek oluşturulan parametreler beş duyu ile ilişkilendirilerek açıklama ve analiz tablosunda değerlendirilmiştir. İbadet yapılarında mekânsal unsurların ve duyusal etkilerin birbirini tamamlayan bir bütünlük içinde kullanımı, duyusal algıları harekete geçirerek kullanıcı deneyimini derinleştirmektedir ve bireylerin duygusal ve ruhsal yolculuklarında önemli bir rol oynamaktadır.

Keywords

• Fenomenoloji
• Duyusal Mimari
• Tasarım
• Kilise
• Şapel

Investigation of the Effects of Sensory Designs on User Experience through Examples of Churches and Chapels

Abstract

The process of experiencing and making sense of the connections established with the environment through the senses constitutes perception. Physical and sensory interactions have an important effect on the formation of spatial perception. As space is experienced through the senses, different emotional changes occur. This change in sensory perception diversifies and strengthens the meaning of space. Places of worship are places where individuals' spiritual and emotional experiences intensify. This research aims to evaluate the effects of the design of worship buildings on sensory experiences with a phenomenological approach. Church and chapel structures designed by architects Tadao Ando, Peter Zumthor, Kengo Kuma, Alvaro Siza and Steven Holl, who adopt the sensory experience approach in their designs and skillfully reflect the effect of this approach in their structures, were examined and how the senses of sight, touch, hearing, smell and taste affect sensory and spatial perception as design elements were analyzed. It is analyzed how the use of spatial design elements and the senses of sight, touch, hearing, smell, taste affect sensory and spatial perception. Literature review, visual data, designer discourses, visitor comments were analyzed by content analysis method. The parameters created were associated with the five senses and evaluated in the explanation and analysis table. The use of spatial elements and sensory effects in worship buildings in a complementary integrity activates sensory perceptions. It plays an important role in the emotional and spiritual journeys of individuals.

Keywords

• Phenomenology
• Sensory Architecture
• Design
• Church
• Chapel

References

1. Akatlı, G., & Sağıroğlu, Ö. (2022). Kutsal mekânlarda doğal ışık tasarımının Etimesgut Cami ve Işık Kilisesi örnekleri üzerinden incelenmesi. Mimarlık ve Yaşam, 7(1), 359–382.
2. Akkavak Kayaduran, K. (2017). Mekân tasarımındaki fenomenolojik yaklaşımlar üzerinde bir tartışma [Yüksek Lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi].
3. Arıkan R. (2013). Araştırma Yöntem ve Teknikleri. Nobel Yayınları 2. Basım.
4. Armağan, Ç. (2011). Fenomenolojik yöntem ve tektonik dil aracılığı ile materyale duyarlı tasarım [Yüksek Lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
5. Bakır, İ. (2019). Alvaro Siza mimarlığının yer ile kurduğu ilişki bağlamında incelenmesi [Yüksek Lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi].
6. Batty, C. (2009). What's that Smell?. The Southern Journal of Philosophy, 47(4), 321-348.
7. Bilgin, İ. (2016). Mimarın soluğu: Peter Zumthor mimarlığı üzerine denemeler. Metis Yayınları.
8. Bruno, N. (2022). Multisensory perception: implications for architecture and interior design. In Conscious Dwelling: For Transdisciplinary Cityscapes (pp. 163-178). Cham: Springer International Publishing.

9. Burke, E. (2008). Yüce ve güzel kavramlarımızın kaynağı hakkında felsefi bir soruşturma (M. B. Gümüşbaş, Çev.). BilgeSu Yayıncılık.
10. Confurius, G. (2008). Architektur der Architektur Bruder Klaus Kapelle in Wachendorf von Peter Zumthor, Haldenstein. Werk Bauen und Wohnen(3).
11. Cooke, E., & Myin, E. (2011). Is trilled smell possible? How the structure of olfaction determines the phenomenology of smell. Journal of Consciousness Studies, 18(11-12), 59-95.
12. Çakmak, A., Kavas, K. R., & Danacı, H. M. (2022). Steven Holl’ün mimari tasarım yaklaşımında fenomenolojik ve tektonik duyarlılıklar üzerine bir çözümleme. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 13(1), 134–149.
13. Ersal, L. Ö. (2013). Mimari mekânın biçimlendirilmesi ve anlam boyutu: Ontolojik yaklaşım [Yüksek Lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
14. Erzen, J. N. (2004). Tadao Ando’s architecture in the light of Japanese aesthetics. METU Journal of the Faculty of Architecture, 21(1–2), 67–80.
15. García García, R. (2021). Reflejos de le Corbusier en la obra de Álvaro Siza. Arquitecturas del Sur, 39(59), 86–97.
16. Gündüz, A. N. (2015). Fenomenoloji mimarlık ilişkisi üzerine bir araştırma [Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi].
17. Güzelkahraman, B. Ö. (2019). Mekân ve insan ilişkisinde yer duygusunun sanal gerçeklikle deneyimlenmesi üzerine bir inceleme [Yüksek Lisans tezi, TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi].
18. Husserl, E. (1990). The Idea Of Phenomenology. Kluwer Academıc Publıshers.
19. İnce, B. (2015). Deneyim ve deneyim odaklı mekân üretimi üzerine bir irdeleme [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
20. Katona, V. (2018). Közhelyek nélkül: Feltámadás temploma, Rennes, Franciaország = Without clichés: Resurrection Church, Rennes, France. Régi-Új Magyar Építőművészet(4), 68–71.
21. Kurtuluş K. (2010). Araştırma Yötemleri. Türkmen Kitabevi.
22. Merleau-Ponty, M. (2017). Algılanan dünya (Ö. Aygün, Çev.). Metis Yayınları.
23. Merleau-Ponty, M. (2016). Algının Fenomenolojisi (Sarıkartal. E, & Hacımuratoğlu E, Çev.). İthaki Yayınları.
24. Öktem Erkartal, P., & Ökem, H. S. (2015). Mimari tasarımda dokunma olgusu ve dokunsal haritalamaya ilişkin bir alan çalışması. Megaron, 10(1).
25. Özel, K. M. (2016). Tapınma mimarisi tarihinin bir parçası olarak Peter Zumthor'un Aziz Klaus Şapeli. Mimar.ist (55), 80–87.
26. Özel, K. M. (2017). Zumthor mimarlığında kutu fikri. Mimarlık Dergisi (398), 54–59.
27. Özçam, I. (2022). Fenomenolojik Yaklaşımın Mimaride Tasarımcı Kimliği ve Malzeme Kullanımı Üzerinden Okunması. Mimarlık ve Yaşam, 7(2), 503-523.
28. Pallasmaa, J. (2005). The Eyes of the Skin. Wiley-Academy Press, Great Britain.
29. Polat, E. (2020). Son Dönem Kültür & Sanat Yapılarının İkonik Değerleri Işığında Kengo Kuma ve Odunpazarı Modern Müze'nin Değerlendirilmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
30. Polat, H. İ. ve Polat, M. A. (2019). Alvaro Siza’da Yer'in Söylemek İstedikleri. Yapı Dergisi, 453.
31. Sartre, J. P. (1956). Being and Nothingness. Washington Square Press Published.
32. Smith, B. C. (2013). The nature of sensory experience: The case of taste and tasting. Phenomenology and Mind, (4), 212-227.
33. Şahbaz, E. (2010). Tasarım Sorunu Olarak Sınır ve Dilin Sorgulanması. [Yüksek Lisans Tezi], Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
34. Tanyeli, U. (2000). Tadao Ando. İstanbul: Boyut Yayınları.
35. Tatar, B. (2017). Kutsal Mekân: Fenomenolojik Bir Analiz. Milel ve Nihal İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi, 14(2), 8-22.
36. Timuremre, N. (2004). Kültürün mimarlık üzerindeki etkisinin incelenmesi: Japon kültürü ve Ando örneği [Yüksek Lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü].
37. Toprak, S. (2022). Duyulara ve deneyime dayalı mekân algısının, iç mekân tasarımı üzerindeki etkilerinin incelenmesi: Therme Vals örneği [Yüksek Lisans tezi, Başkent Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
38. Xu, H., Zhao, J., Jin, C., Zhu, N., & Chai, Y. (2025). Research on the Multi-Sensory Experience Design of Interior Spaces from the Perspective of Spatial Perception: A Case Study of Suzhou Coffee Roasting Factory. Buildings, 15(8), 1393.
39. URL 1. Van Manen, M., & Adams, C. A. (2010, Mayıs 26). Phenomenology. International Encyclopedia of Education (3rd ed.). https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/phenomenology
40. URL 2. Verena, A. (2011, Ocak 6). AD Classics: Church of the Light/ Tadao Ando Architect & Associates. ArchDaily. https://www.archdaily.com/101260/ad-classics-church-of-the-light-tadao-ando
41. URL 3. Arkitektual, (t.y). Su Üzerindeki Kilise. https://www.arkitektuel.com/su-uzerindeki-kilise/ (Erişim tarihi: 03.03.2024)
42. Tadao Ando, (t.y). Arkitektual. https://www.arkitektuel.com/su-uzerindeki-kilise/
43. Ji Young Lee, (t.y). Arkitektual. https://www.arkitektuel.com/su-uzerindeki-kilise/
44. URL 4. Van de Velde, T. (2023, Haziran 13). Bruder Klaus Şapeli. Savvy X Abs Bouwteam: Absoluut Dergisi. https://savvy.be/en/nieuws/bruder-klaus-kapel
45. URL 5. seier+seier. (2008, Aralık 20). Dark Side of the Moon – Peter Zumthor. Flickr. https://www.flickr.com/photos/seier/
46. URL 6. Felipe, C. (t.y). Saint Benedict Şapeli / Peter Zumthor. Arkitektuel. https://www.arkitektuel.com/saint-benedict-sapeli/ (Erişim tarihi: 10.03.2024)
47. URL 7. KKAA Kengo Kuma & Associates (2016). Takasaki Chapel. https://kkaa.co.jp/en/project/takasaki-chapel/ (Erişim tarihi: 20.04.2024)
48. URL 8. KKAA Kengo Kuma & Associates (2015). Birch Moss Chapel. https://kkaa.co.jp/en/project/birch-moss-chapel/ (Erişim tarihi: 20.04.2024)
49. URL 9. Archdaily (2019, Mart 12). Birch Moss Chapel / Kengo Kuma & Associates. https://www.archdaily.com/912713/birch-moss-chapel-kengo-kuma-and-associates (Erişim tarihi: 20.04.2024)
50. URL 10. Angelopoulou, S. L. (2019, Mart 12). Kengo Kuma Combines Tree Trunks And Glass For The Birch Moss Chapel In Japan. Designboom. https://www.designboom.com/architecture/kengo-kuma-birch-moss-chapel-japan-03-12-2019/ (Erişim tarihi: 20.04.2024)
51. URL 11. Archello, (t.y). Saint-Jacques-de-la-Lande Kilisesi. https://archello.com/project/the-church-of-saint-jacques-de-la-lande (Erişim tarihi: 28.04.2024)
52. URL 12. Metalocus, (2018, Şubat 13). Álvaro Siza completes the Saint Jacques de la Lande church. https://www.metalocus.es/en/news/alvaro-siza-completes-saint-jacques-de-la-lande-church (Erişim tarihi: 28.04.2024)
53. URL 13. EUmiesaward, (t.y). Saint Jacques de la Lande Church. https://miesarch.com/work/4163 (Erişim tarihi: 28.04.2024)
54. URL 14. Senses Atlas, (2020, Haziran 23). Anastasis Church, Álvaro Siza. https://www.sensesatlas.com/anastasis-church-alvaro-siza/ (Erişim tarihi: 02.05.2024)
55. URL 15. Martin, A. (2018, Mart 30). Álvaro Siza'nın Anastasis Kilisesi. Architectural Record. https://www.architecturalrecord.com/articles/13321-anastasis-church-by-%C3%A1lvaro-siza (Erişim tarihi: 02.05.2024)
56. URL 16. Šmídek, P. (2011). Santa Maria Church, Igreja de Santa Maria Marco de Canaveses. Archiweb. https://www.archiweb.cz/en/b/kostel-santa-maria-igreja-de-santa-maria-marco-de-canaveses (Erişim tarihi: 02.05.2024)
57. URL 17. Sveiven, M. (2011, Şubat 16). AD Classics: Santa Maria Church de Canaveses / Álvaro Siza Vieira. Archdaily. https://www.archdaily.com/112535/ad-classics-santa-maria-church-de-canaveses-alvaro-siza (Erişim tarihi: 02.05.2024)
58. URL 18. Nat Chard. https://natchard.com/category/steven-holl/ (Erişim tarihi: 06.06.2024)
59. URL 19. Sullivan M. A. (2008). Chapel of St. Ignatius, Seattle University. https://homepages.bluffton.edu/~SULLIVANM/washington/seattle/chapel/holl.html (Erişim tarihi: 06.06.2024)
60. URL 20. Minner, K. (2011, Mart 1). AD Classics: Chapel of St. Ignatius / Steven Holl Architects. Archdaily. https://www.archdaily.com/115855/ad-classics-chapel-of-st-ignatius-steven-holl-architects (Erişim tarihi: 20.06.2024)
61. URL 21. Lecuyer, A. (2015, Ağustos 3). Chapel of St Ignatius by Steven Holl. Architectural Review. https://www.architectural-review.com/archive/chapel-of-st-lgnatius-by-steven-holl (Erişim tarihi: 20.06.2024)
62. Yilmaz, M. (2017). İnanç, Mimarlık ve Algı Üzerine Mülahazalar. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 67-92.
63. Yorgancıoğlu, D. (2004). Steven Holl: A translation of phenomenological philosophy into the realm of architecture [Yüksek Lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü].
64. Yücel, A. ve Bekdaş, H. D. (2023). Zumthor’un “Atmosfer”lerine Vals Termal Hamamı Üzerinden Bakış. Yapı Dergisi, 52-59.
65. Yetim, E. (2018). Mimarlıkta atmosfer kavramının değerlendirilmesi: Zumthor mimarlığı [Yüksek Lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü].
66. Zumthor, P. (2006). Atmospheres: Architectural Environments - Surrounding Objects. Basel: Birkhauser.