Research Article

Tahrir Defterlerine Göre 15. ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı ve Mekânsal Gelişimi

Volume: 19 Number: 5 July 3, 2026
TR EN

Tahrir Defterlerine Göre 15. ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı ve Mekânsal Gelişimi

Abstract

1392 yılında fethedilen Üsküp, kısa sürede Balkanlar’daki en önemli Osmanlı şehirlerinden biri haline geldi. Bu çalışma, fetihten sonra tutulan tahrir defterlerinden elde edilen verilere dayanarak, 15. ve 16. yüzyıllarda Üsküp’ün mahalle yapısını ve kentsel gelişim sürecini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın birincil veri kaynakları, 1455, 1468, 1529, 1544 ve 1569 yıllarına ait tahrir kayıtlarıdır. Bulgular, mahallelerin 1455'te 31’den 1569'da 67'ye kadar istikrarlı bir şekilde çoğaldığını ve şehrin imaretler ile camilerin / mescitlerin yapımıyla Vardar Nehri'nin sol yakasından Serava Nehri'ne doğru belirgin bir mekansal genişlemeye uğradığını ortaya koymaktadır. Yani Üsküp’ün kentsel gelişimin, imaretler ve diğer vakıf yapıları etrafında şekillenen Osmanlı kentleşme modeliyle tutarlı bir süreçe sahip olduğu anlaşılmıştır. Tahrir defterlerindeki kayıtlardaki mahalle isimleri ve nüfus verileri, 1890 Kosova Vilayeti Salnamesi’nde yer alan şehir planıyla karşılaştırılarak tespit edilmiş ve geriye dönük olarak kullanılmıştır. Bu doğrultuda kullanılan metot, 1890 tarihli Kosova Vilayeti Salnamesi’ndeki mahallelerin silinmesini içeren geriye dönük bir yeniden yapılandırma yaklaşımıdır. Bununla birlikte, bu çalışma metodolojik bir sınırlama da içermektedir. Zira tahrir defterlerindeki veri eksiklikleri, şehre ait şer‘riye sicillerinin yokluğu, deprem, Avusturya işgali sırasında şehrin yakılması ve göç hareketleri nedeniyle yaşanan kentsel değişiklikler, yaklaşık yirmi Müslüman mahallesinin ve Yahudi cemaati hariç olmak üzere gayrimüslim mahallelerinin tam olarak mekânsal konumlarını belirlemeyi engellemiştir.

Keywords

Supporting Institution

Bu çalışma TUBİTAK 2209/A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destek Programı kapsamında 1919B012218387 no ile desteklenen “Balkanlardaki Osmanlı Şehirlerin Fiziki Gelişimi ile İlgili Krokiler Hazırlama (15 ve 16. Yüzyıllar)” adlı proje kapsamında hazırlanmıştır.

Project Number

1919B012218387

Ethical Statement

Bu çalışma için etik kurul iznine gerek yoktur.

Thanks

Projeye verdiği desteklerden ötürü TUBİTAK’a teşekkürlerimizi sunarız.

References

  1. Afyoncu, E. (2014). Osmanlı Devlet Teşkilâtında Defterhâne-i Âmire (XVI.-XVIII. Yüzyıllar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  2. Aladağ, F. (2020). “Dijital Beşerî Bilimler ve Türkiye Araştırmaları: Bir Literatür Değerlendirmesi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 18/36, 773-796.
  3. Bektaş, G. (2023). Bir Rumeli Kentinin Modernleşmesi Üsküp 1839-1912. İstanbul: Yem Yayınları.
  4. Bekman, B. (2023). “Mahalle Çalışmalarına Bir Katkı: 18. Yüzyıl Suriçi Mahallelerinin Tespiti ve Haritalanması (1730-1787)”. Kadim 5, 69-112.
  5. Cerasi, M. M. (1999). Osmanlı Kenti Osmanlı İmparatorluğu’nda 18. ve 19. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi. çev. Aslı Ataöv. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  6. Daloğlu, F. (2023). “Tarihsel Bir Belge Olarak Harita ve Geç Osmanlı İskenderun Haritaları’nın Bize Söyledikleri”. Toplumsal Tarih Akademi 2, 114-119.
  7. Ergenç, Ö. (2006). XVI. Yüzyılın Sonlarında Bursa. Ankara: Türk Tarih Kurumu
  8. Griffiths, S. ve Vaughan, L. (2020). “Mapping spatial cultures: contributions of space syntax to research in the urban history of the nineteenth-century city”. Urban History 47, 488-511.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Urban History

Journal Section

Research Article

Publication Date

July 3, 2026

Submission Date

April 3, 2026

Acceptance Date

June 27, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 19 Number: 5

APA
Kul, E., & Pehlivan, O. (2026). Tahrir Defterlerine Göre 15. ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı ve Mekânsal Gelişimi. Kent Akademisi, 19(5), 1-24. https://doi.org/10.35674/kent.1922461
AMA
1.Kul E, Pehlivan O. Tahrir Defterlerine Göre 15. ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı ve Mekânsal Gelişimi. Urban Academy. 2026;19(5):1-24. doi:10.35674/kent.1922461
Chicago
Kul, Eyüp, and Onur Pehlivan. 2026. “Tahrir Defterlerine Göre 15. Ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı Ve Mekânsal Gelişimi”. Kent Akademisi 19 (5): 1-24. https://doi.org/10.35674/kent.1922461.
EndNote
Kul E, Pehlivan O (July 1, 2026) Tahrir Defterlerine Göre 15. ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı ve Mekânsal Gelişimi. Kent Akademisi 19 5 1–24.
IEEE
[1]E. Kul and O. Pehlivan, “Tahrir Defterlerine Göre 15. ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı ve Mekânsal Gelişimi”, Urban Academy, vol. 19, no. 5, pp. 1–24, July 2026, doi: 10.35674/kent.1922461.
ISNAD
Kul, Eyüp - Pehlivan, Onur. “Tahrir Defterlerine Göre 15. Ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı Ve Mekânsal Gelişimi”. Kent Akademisi 19/5 (July 1, 2026): 1-24. https://doi.org/10.35674/kent.1922461.
JAMA
1.Kul E, Pehlivan O. Tahrir Defterlerine Göre 15. ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı ve Mekânsal Gelişimi. Urban Academy. 2026;19:1–24.
MLA
Kul, Eyüp, and Onur Pehlivan. “Tahrir Defterlerine Göre 15. Ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı Ve Mekânsal Gelişimi”. Kent Akademisi, vol. 19, no. 5, July 2026, pp. 1-24, doi:10.35674/kent.1922461.
Vancouver
1.Eyüp Kul, Onur Pehlivan. Tahrir Defterlerine Göre 15. ve 16. Yüzyıllarda Üsküp’ün Mahalle Yapısı ve Mekânsal Gelişimi. Urban Academy. 2026 Jul. 1;19(5):1-24. doi:10.35674/kent.1922461

Urban Academy | Journal of Urban Culture and Management / Kent Akademisi | Kent Kültürü ve Yönetimi Dergisi
Information, Communication, Art and Media Network (ICAM Network) | www.icamnetwork.net
Address: Ahmet Emin Fidan Culture and Research Center, Evkaf Neigh. No: 34 Fatsa Ordu
Tel: +90452 310 20 30 | Publication Group Mail: info@icamnetwork.net | Journal Mail:  editor@kentakademisi.com