Research Article

Endüstri 5.0'da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ'ler Üzerine Sistematik Bir Derleme ve Çerçeve Önerisi

Volume: 16 Number: 4 October 14, 2026
EN TR

Endüstri 5.0'da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ'ler Üzerine Sistematik Bir Derleme ve Çerçeve Önerisi

Abstract

Bu çalışma, Endüstri 5.0'ın insan merkezli vizyonu çerçevesinde, işbirlikçi robotların (cobot), yapay zekânın (YZ) ve dijital ikizlerin imalat KOBİ'lerindeki çevresel performans üzerindeki etkisini sistematik bir derleme ve kavramsal çerçeve geliştirme yaklaşımıyla incelemektedir. Çalışmanın temel amacı; teknolojilerin kontrollü koşullardaki çevresel potansiyeli ile gerçek üretim sahasındaki performansı arasındaki farkı ampirik verilerle belgelemek, bu farkın arkasındaki sosyo-teknik dinamikleri açıklamak ve uygulanabilir bir kapatma çerçevesi sunmaktır. PRISMA 2020 protokolü izlenerek Web of Science (WoS) veri tabanında (2020–2025) taranan 35.442 yayından; gerçek üretim sahasında uygulanmış ve ölçülebilir çevresel KPI'lar (enerji, emisyon, atık) içeren 28 ampirik makale derinlemesine tematik analize tabi tutulmuştur. Nitel bulgular frekans sayımı ve çapraz kaynak doğrulamayla sentezlenmiştir. Bu bulgular doğrultusunda çalışma, Bütünleşik Çevresel Performans Çerçevesi'ni (BÇPÇ) önermektedir. Çerçevenin matematiksel yapısı üç varsayıma dayanmaktadır: çarpımsal mantık (en zayıf halka ilkesi), analitik bağımsızlık ve normalize değerler. Türkiye KOBİ'leri için CaaS teşvikleri, sertifikalı Yeşil Cobot Operatörü eğitimleri, gerçek zamanlı çevresel geri bildirim araçları ve dijital olgunluk platformları gibi doğrudan uygulanabilir politika araçları önerilmektedir.

Keywords

Endüstri 5.0, İnsan-makine iş birliği, Çevresel performans, Sosyo-teknik sistemler, Yeşil okuryazarlık

Ethical Statement

Yapılan çalışmada araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur.

References

  1. Awan, U., Shamim, S., Khan, Z. (2024). Green human resource management and environmental performance in SMEs. Journal of Cleaner Production, 414, 137678.
  2. Bragança, S., Costa, E., Castellucci, I., Arezes, P. M. (2023). A brief overview of the human-centred design approach applied to cobot implementation in industry. Applied Sciences, 13(5), 2899.
  3. Braun, V., Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101.
  4. Breque, M., De Nul, L., Petridis, A. (2021). Industry 5.0: Towards a sustainable, human-centric and resilient European industry. European Commission. Retrieved from https://research-and-innovation.ec.europa.eu/knowledge-publications-tools-and-data/publications/all-publications_en?f%5B0%5D=oe_publication_title%3Abreque (Erişim Tarihi: 15 Mayıs 2026).
  5. Cioffi, R., Travaglioni, M., Piscitelli, G., Petrillo, A., De Felice, F. (2024). Artificial intelligence and machine learning applications in smart production. Applied Sciences, 14(2), 567.
  6. Cohen, Y., Naseraldin, H., Chaudhuri, A., Finkenstadt, D. J. (2022). Digital twins in manufacturing: A review. International Journal of Production Research, 60(13), 4045-4067.
  7. Çaldıran, O., Öztemel, E., Tekez, E. (2024). Digital transformation maturity model for SMEs in Turkey. Journal of Manufacturing Technology Management, 35(3), 456-478.
  8. Demir, K. A., Döven, G., Sezen, B. (2019). Industry 5.0 and human-robot co-working. Procedia Computer Science, 158, 688-695.
  9. Dossou, P.-E., Nshokano, J. (2024). Industry 5.0: The future of manufacturing. Procedia Manufacturing, 55, 123-130. European Commission. (2019). The European Green Deal (COM/2019/640 final). Brussels, Belgium: European Commission.
  10. European Commission. (2021). Industry 5.0: Towards a sustainable, human-centric and resilient European industry. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
APA
Tunçez, F. D., & Ayhan, A. (2026). Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme ve Çerçeve Önerisi. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi, 16(4), 1769-1786. https://doi.org/10.31466/kfbd.1912911
AMA
1.Tunçez FD, Ayhan A. Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme ve Çerçeve Önerisi. KFBD. 2026;16(4):1769-1786. doi:10.31466/kfbd.1912911
Chicago
Tunçez, Fatma Didem, and Ali Ayhan. 2026. “Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme Ve Çerçeve Önerisi”. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi 16 (4): 1769-86. https://doi.org/10.31466/kfbd.1912911.
EndNote
Tunçez FD, Ayhan A (October 1, 2026) Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme ve Çerçeve Önerisi. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi 16 4 1769–1786.
IEEE
[1]F. D. Tunçez and A. Ayhan, “Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme ve Çerçeve Önerisi”, KFBD, vol. 16, no. 4, pp. 1769–1786, Oct. 2026, doi: 10.31466/kfbd.1912911.
ISNAD
Tunçez, Fatma Didem - Ayhan, Ali. “Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme Ve Çerçeve Önerisi”. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi 16/4 (October 1, 2026): 1769-1786. https://doi.org/10.31466/kfbd.1912911.
JAMA
1.Tunçez FD, Ayhan A. Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme ve Çerçeve Önerisi. KFBD. 2026;16:1769–1786.
MLA
Tunçez, Fatma Didem, and Ali Ayhan. “Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme Ve Çerçeve Önerisi”. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi, vol. 16, no. 4, Oct. 2026, pp. 1769-86, doi:10.31466/kfbd.1912911.
Vancouver
1.Fatma Didem Tunçez, Ali Ayhan. Endüstri 5.0’da İnsan-Makine İş Birliğinin Çevresel Performansa Etkisi: KOBİ’ler Üzerine Sistematik Bir Derleme ve Çerçeve Önerisi. KFBD. 2026 Oct. 1;16(4):1769-86. doi:10.31466/kfbd.1912911