Research Article

Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-

Volume: 17 June 16, 2026
EN TR

Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-

Abstract

Öz: Kur’ân-ı Kerîm’in bizleri haberdar ettiği metafizik/gaybî meselelerden biri de Hz. Mûsâ kıssasının bir bölümünde yer verilen rü’yetullah meselesidir. Rü’yetullah konusu yani yüce Allah’ın ahirette görülüp görülemeyeceği aklî ve naklî deliller etrafında tefsir eserlerinde de tartışıla gelmiştir. Yüce Allah’ın dünya hayatında görülemeyeceği konusunda genel bir ittifak bulunmakla birlikte, ahirette görülüp görülemeyeceği meselesi, buna inananlarla bunu reddedenler arasında tartışma konusu olmuştur. Bu tartışma, özellikle mezheplerin ortaya çıkış döneminden itibaren başlamış ve günümüze kadar önemini koruyarak devam etmiştir. Günümüzde de rü’yetullah meselesinin çeşitli boyutları ile hâlen tefsir literatüründe araştırma konusu edilmeye devam edilmesi, hem bu alanda nihai bir hükme varılmadığını hem de meselenin ilmî cazibesini koruduğunu ortaya koymaktadır. Rü’yetullah ile ilgili her iki görüş müntesiplerinin; farklı kaynakları referans kabul etmeleri, aklî ve naklî delillerin tercihindeki öncelikleri, kaynaklara farklı ön kabullerle yaklaşmaları ve âyetlerde rü’yetullah ile ilişkilendirdikleri lafızları mezhebî arka planla tarif etmeleri bu ihtilafın başlıca sebeplerinden bazıları kabul edilmiştir. Bu bağlamda Ehl-i sünnet müfessirleri, konuya ilişkin naklî deliller olan ayet ve hadisleri esas alarak Yüce Allah’ın ahirette keyfiyetsiz olarak görüleceğini kabul etmişlerdir. Buna karşılık Şîa, Hâricî/İbâzî ve Mu‘tezile müfessirleri ise aklî delilleri öncelemiş; rü’yetullahın mümkün olduğuna zahiren işaret eden naklî delilleri müteşâbih kabul edip te’vil ederek bunun aksini savunmuşlardır. Ayrıca karşı tarafın tezini çürütme adına her iki taraf ta hem aklî hem de naklî deliller ile birbirilerine cevaplar vermişlerdir. Bu bağlamda âyetlerde geçen ve rü’yetullah ile ilişkilendirilen; idrâk, basar, rü’yet, nazar ve mahcûb kelimelerine mezhebî görüşlerine göre anlamlar yükleyen bu müfessirler, bu âyetleri kendi lehine muhaliflerin ise aleyhine olacak şekilde bir naklî delile dönüştürmüşlerdir. Söz gelimi Hz. Mûsâ’nın rü’yetullah talebine karşı Allah’ın ona, ‘لَنْ تَرَانِي’ ‘beni göremezsin’ şeklindeki cevabının ahireti de içine alan bir geleceği kapsadığını iddia edenler bu âyetin rü’yetullahı nefy ettiğini söylemişlerdir. Aynı müfessirler; farklı âyetlerde geçen ‘nazar’ kelimesini Allah’ın rahmetini beklemek, ‘mahcûb’ kelimesini O’nun rahmetinden mahrum kalmak, ‘gözler onu idrâk edemez’ âyetindeki ‘idrâk’ kelimesine ise ‘görmek’ anlamını vererek bu âyetleri rü’yetin ahirette de imkânsız olduğuna yormuşlardır. Ehl-i sünnet müfessirleri ise bu âyetleri bağlam esaslı okuyarak Hz. Mûsâ’nın talebinin reddedilmesinin dünyayla sınırlı olduğuna, idrâkın ihata etmek anlamına gelmesinden dolayı gözlerin Allah’ı ihata edemeyeceğine mukabil bu âyetle rü’yetin ispat edildiğine, ‘nazarın’ bakmak, mahcubun ise rü’yetten mahrum kalmak anlamına geldiğine işaret etmişlerdir. Bunun yanında müfessirler, konuyu aklî deliller ile de tartışarak bir yandan bu meseleyi derinleştirmişler bir yandan da ihtilafın zeminini aklî alana taşımışlardır. Bu noktada gören, görülen, görülenin mekânda yer kaplaması, ışık, mesafe ve görme şartlarına varana kadar rü’yetullah konusu optik ilmiyle bile izah etmeye çalışılmıştır. Yani rü’yetullah meselesi, tefsir ile kelâm ilminin kesişiminde buluşan bir probleme de tekabül ettiği için, bu çalışmada konunun daha kapsamlı ele alınması amacıyla kelamî yönü de güçlü müfessirler öncelenmiştir. Bütün bunlar göstermektedir ki rü’yetullah konusunda tefsirler özetle üç etkinin altında kalmışlardır. İlk olarak rü’yetullah ile ilişkilendirilen bu Kur’ânî lafızların literal veya mecazî okunacağına yönelik müfessirin dilsel seçimi, ikinci olarak delil bağlamında müfessirin rivayet ve dirayette kurduğu denge ve nihayet ilk iki maddeyi de belirleyen mezhebî ön kabuller üçüncü sırada sayılabilir. Rü’yetullah konusunda farklı görüşleri benimseyen âlimler, bu ilmi tartışmayı, Yüce Allah’ı teşbih ve tecsîmden tenzih ederek tevhit inancının zedelenmemesi amacıyla yürütmekte ortak bir yaklaşım sergilemişlerdir. Bu çalışma, konuyla ilgili terimlerin anlam tespitini, ilgili âyetlerin tefsirini ve başvurulan kaynakların seçimini esas alarak, söz konusu müfessirlerin mezhebî ön kabullerinin yorum süreçlerine nasıl yansıdığını ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu çalışma, farklı yaklaşımların mukayesesi yoluyla; yorum ile nesnellik arasındaki ilişkiyi, mezhebî ön kabullerin tefsirlere yansımalarını ve müfessirlerin birbirlerinden ne ölçüde etkilendiklerini ya da hangi noktalarda ayrıldıklarını tespit etme olanağı sunacaktır.

Keywords

Tefsir, Rü’yetullah, Basar, İdrak, Nazar, Mahcub, Rüyet.

References

  1. Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh b. Sehl. el-Furûk fi’l-Luġa. thk. Cemal Abdulganî Mudgameş. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Baskı., 2002.
  2. Ateş, Orhan. Günümüz Umman İbâdiyyesi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Doktora Tezi, 2007.
  3. Baltacı, Burhan. “Yûnus 10/26. Âyette Yer Alan ‘Ziyade’ Kelimesinin ‘Ru’yetullah’ Olarak Anlaşılma-sında Ehl-i Sünnet İnancının Etkisi”. Dinî Araştırmalar Dergisi 8/24 (2006), 293-304.
  4. Batman, Mustafa Murat. “En’am 6/103. Ayeti Bağlamında Tefsirde Rü’yetullah Tartışmaları: Taberî, Zemahşerî ve Râzî Tefsirleri Örnekliğinde Mukayeseli Bir İnceleme”. Kalemname 6/11 (2021), 133-151.
  5. Bedir, Lokman. “Ru’yetullahla İlgili Âyetlerin Bağlam Esaslı Değerlendirilmesi”. Hikmet Yurdu Dü-şünce 13/25 (2020), 61-88.
  6. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Meʿâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru’t-tayyibe, 1. Baskı., 1989.
  7. Bengi, Enise Osmanoğlu. “Mezhebi Aidiyetin Tefsirdeki İzdüşümleri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 2/1 (Nisan 2018), 173-179.
  8. Bildirici, Bahreddin. Çağdaş Tefsir Kaynaklarında Rü’yetullah Konusu. VAn: Van Yüzüncü Yıl Üniversi-tesi, Yüksek Lisans, 2021.
  9. Bildirici, Bahreddin. Çağdaş Tefsir Kaynaklarında Rü’yetullah Konusu. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversite-si, Yüksek Lisans, 2021.
  10. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Şuayb el-Arnavut, Âdil Mürşid. 5 Cilt. Beyrut: er-Risâletu’l-âlemiyye, 1. Baskı., 2011.
APA
İşeri, A. (2026). Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 17. https://doi.org/10.51605/mesned.1879336
AMA
1.İşeri A. Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-. Mesned. 2026;17. doi:10.51605/mesned.1879336
Chicago
İşeri, Ahmet. 2026. “Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah Ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (June). https://doi.org/10.51605/mesned.1879336.
EndNote
İşeri A (June 1, 2026) Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17
IEEE
[1]A. İşeri, “Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-”, Mesned, vol. 17, June 2026, doi: 10.51605/mesned.1879336.
ISNAD
İşeri, Ahmet. “Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah Ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (June 1, 2026). https://doi.org/10.51605/mesned.1879336.
JAMA
1.İşeri A. Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-. Mesned. 2026;17. doi:10.51605/mesned.1879336.
MLA
İşeri, Ahmet. “Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah Ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, vol. 17, June 2026, doi:10.51605/mesned.1879336.
Vancouver
1.Ahmet İşeri. Mezhebî Mensubiyetin Tefsire Yansıması -Rü’yetullah ile İlişkilendirilen Kur’ânî Lafızlar Örnekliğinde-. Mesned. 2026 Jun. 1;17. doi:10.51605/mesned.1879336