Memleket-i İnsâniyye: Tedbîrâtü’l-İlâhiyye Bağlamında İbnü’l-Arabî’de Siyâsetü’n-Nefs

This study aims to examine the relationship between the order that a human being is expected to maintain within his own existence and the governance of nafs by addressing the concept of Mamlakat al-Insāniyya within the framework of Sufi thought. In Sufi tradition, human being is conceived as a multi-layered structure in which different faculties such as heart, intellect, and nafs operate together. Each of these faculties represents different aspects of human existence, and the harmony among them constitutes the basis of the balance and order that must be established within the human being. In this respect, the concept of Mamlakat al-Insāniyya occupies an important place in Sufi literature as a powerful and explanatory metaphor to express this order. Through this metaphor, the inner structure of human being is likened to the organization of a polity, allowing the relations between heart, intellect, and nafs to be explained through an analogy with political a order. The main basis of this study is Ibn ʿArabī’s work at-Tadbīrāt al-Ilāhiyya fī Iṣlāḥ al-Mamlakat al-Insāniyya. This work stands out as a distinctive text that discusses the governance of the human self by relating it to the idea of order in the external world. In this work, Ibn ʿArabī portrays human existence as a kingdom and explains the governance of this kingdom through the relationship between heart, intellect, and nafs. Within this framework, heart represents the sovereign center that receives the divine instructions, while intellect emerges as the faculty that ensures the governance of this order and preserves its balance. The nafs, on the other hand, is treated as a domain within the human being that constantly requires supervision and discipline. For this reason, the governance of nafs becomes one of the most essential elements of the order that the human being must establish within himself. In Ibn ʿArabī’s approach, the discipline of nafs is not understood merely as a process aimed at improving individual morality. Rather, this process signifies a continuous activity of inner self-examination and governance through which the human being seeks to bring his existence into harmony with divine order. In this way, ethics ceases to be a field limited to the acquisition of individual virtues and becomes a form of political practice carried out within the human being. In this context, the concept of politics in Sufi thought often refers not primarily to relations of power in the external world but to the governance of self and the establishment of order within one’s own being. This study also considers the place of the notion of siyāsat al-nafs within Sufi thought. Although the discipline of nafs had been discussed under different headings in early Islamic ethical literature, within the Sufi tradition—particularly with Ibn ʿArabī—it appears within a broader and more comprehensive metaphysical framework. Ibn ʿArabī interprets the human being’s governance of himself as a reflection of divine governance in the world. According to this understanding, the order that the human being establishes within himself represents a small example of the divine design. Therefore, the order established within the human being may be understood as the manifestation, on the human scale, of an ontological order. The original contribution of this study lies in examining together the concepts of Mamlakat al-Insāniyya and siyāsat al-nafs, which are often treated in a scattered manner in Sufi literature, by focusing on Ibn ʿArabī’s at-Tadbīrāt al-Ilāhiyya. In this context, the study seeks to demonstrate how the idea of inner order based on the governance of the nafs establishes a connection between ethical responsibility and the conception of social order. Ibn ʿArabī’s depiction of human being within the framework of a kingdom makes it possible to reconsider the relationship between ethics, politics, and the conception of the human being. In this way, the relationship between the governance of the self and social order in Sufi thought can be understood in a more comprehensive manner through the metaphor of Mamlakat al-Insāniyya. Ultimately, this study aims to show that this metaphor represents a profound Sufi model of thought that explains the position of human being within the order of existence.

Bu çalışma, memleket-i insâniyye kavramını tasavvuf düşüncesi çerçevesinde ele alarak insanın kendi varlığı içerisinde gözetmesi gereken tertip ile nefsin idâresi arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamaktadır. Tasavvuf geleneğinde insan, kalp, akıl ve nefs gibi farklı unsurların birlikte işlediği çok katmanlı bir yapı olarak tasavvur edilir. Bu unsurların her biri insan varlığının farklı yönlerini temsil etmekte ve aralarındaki uyum, insanın iç dünyasında kurulması gereken denge ve nizâmın temelini oluşturmaktadır. Bu bakımdan memleket-i insâniyye, insanın iç dünyasında kurulması gereken bu düzeni ifâde eden güçlü ve açıklayıcı bir benzetme olarak tasavvuf literatüründe önemli bir yer tutmaktadır. Söz konusu metafor, insanın iç yapısını bir memleket düzenine benzeterek kalp, akıl ve nefs arasındaki ilişkileri siyâsal bir düzen analojisi üzerinden açıklamaya imkân vermektedir. Çalışmanın temel dayanağını, İbnü’l-Arabî’nin et-Tedbîrâtü’l-İlâhiyye fî ıslâhi’l-memleketi’l-insâniyye adlı eseri oluşturmaktadır. Bu eser, tasavvuf düşüncesinde insanın kendi nefsini idâre etmesini, dış dünyadaki düzen anlayışıyla ilişkilendirerek ele alan özgün bir metin olarak dikkat çekmektedir. İbnü’l-Arabî, söz konusu eserinde insan varlığını bir memleket olarak tasvir eder ve bu memleketin idâresini kalp, akıl ve nefs arasındaki ilişki üzerinden açıklar. Bu çerçevede kalp, ilâhî hitaba muhatap olan merkezî unsur olarak hükümranlık makâmını temsîl ederken, akıl bu düzenin tedbîrini sağlayan ve dengeyi koruyan bir unsur olarak öne çıkar. Nefs ise insanın iç dünyasında sürekli denetim ve terbiye gerektiren bir alan olarak ele alınır. Bu bakımdan nefsin idâresi, insanın kendi varlığında kurması gereken düzenin en önemli unsurlarından biri hâline gelmektedir. İbnü’l-Arabî’nin yaklaşımında nefsin terbiyesi, bireysel ahlâkın geliştirilmesine yönelik bir süreç olarak görülmez. Aksine bu süreç, insanın kendi varlığını ilâhî düzenle uyumlu hâle getirmesini hedefleyen sürekli bir iç muhâsebe ve idâre faaliyetini ifâde eder. Böylece ahlâk, bireysel fazîletlerin kazanılmasıyla sınırlı bir alan olmaktan çıkarak insanın iç dünyasında sürdürülen bir siyâset pratiği hâline gelir. Bu bağlamda siyâset kavramı da tasavvuf düşüncesinde çoğu zaman dış dünyadaki iktidar ilişkilerini ifâde eden bir kavram olmaktan ziyâde insanın kendi nefsini yönetmesini ve iç dünyasında düzen kurmasını ifâde etmektedir. Çalışmada ayrıca siyâsetü’n-nefs anlayışının tasavvuf düşüncesindeki yeri üzerinde durulmaktadır. Her ne kadar nefs terbiyesi meselesi erken dönem İslâm ahlâk literatüründe farklı başlıklar altında ele alınmış olsa da tasavvuf geleneğinde özellikle İbnü’l-Arabî ile birlikte daha kapsamlı ve metafizik bir çerçeveye yerleştirildiği görülmektedir. İbnü’l-Arabî, insanın kendi üzerindeki tasarrufunu ilâhî tedbîrin yeryüzündeki bir yansıması olarak değerlendirmektedir. Bu anlayışa göre insanın kendi varlığında kurduğu düzen, ilâhî düzenin küçük bir örneğini temsil etmektedir. Dolayısıyla insanın iç dünyasında kurulan bu düzen, ontolojik bir düzenin insan ölçeğindeki tezâhürü olarak yorumlanmaktadır. Çalışmanın özgün katkısı, tasavvuf literatüründe çoğu zaman dağınık biçimde ele alınan memleket-i insâniyye ve siyâsetü’n-nefs kavramlarını, İbnü’l-Arabî’nin et-Tedbîrâtü’l-İlâhiyye eseri merkezinde birlikte değerlendirmesidir. Bu çerçevede nefsin idâresine dayalı iç tertip anlayışının, ahlâkî sorumluluk ile toplumsal düzen tasavvuru arasındaki ilişkiyi nasıl kurduğu ortaya konulmaya çalışılmaktadır. İbnü’l-Arabî’nin insanı bir memleket düzeni içinde tasvir etmesi, ahlâk, siyâset ve insan tasavvuru arasındaki ilişkiyi yeniden düşünmeye imkân vermektedir. Böylece tasavvuf düşüncesinde insanın kendi varlığını yönetmesi ile toplumsal düzen arasındaki ilişki, memleket-i insâniyye metaforu üzerinden daha bütüncül bir biçimde anlaşılmaktadır. Bu çalışma, söz konusu metaforun insanın varlık düzeni içindeki konumunu açıklayan derin bir tasavvufî düşünce modeli olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir.