Research Article

Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî ve Nesefî Örneği)

Volume: 17 September 8, 2026
TR EN

Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî ve Nesefî Örneği)

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm’in nüzûlünden itibaren asliyetiyle muhafaza edilmesi, doğru tilâveti ve nesilden nesile sahih senedlerle aktarılması, İslâm ilim geleneğinin temel hassasiyetlerinden biridir. Bu hassasiyetin doğal neticesi olarak teşekkül eden kıraat ilmi, Kur’ân lafızlarının Hz. Peygamber’e (s.a.v.) dayanan okunuş biçimlerini kayıt altına alan müstakil bir disiplindir. Ancak kıraat ilmi, yalnızca fonetik kaideler veya telaffuz farklarıyla sınırlı kalmamış, Arap dilinin gramer yapısını, nahiv ve sarf kurallarını da sürece dâhil ederek âyetlerin anlam dünyasını zenginleştiren yapısal bir işlev üstlenmiştir. Nitekim kıraat farklılıkları, metne sonradan dâhil olmuş ihtilaflar değil, vahyin iniş sürecinde farklı lehçelere sahip kabilelerin Kur’ân’ı doğru anlayabilmeleri için ilahî bir rahmet olarak bahşedilmiş “yedi harf” ruhsatının tezahürleridir. Bu ruhsat, tek bir okuyuş kalıbı yerine, mana zenginliği ve çok boyutlu bir tefsir imkânı sunmuştur. Sahâbe döneminde Hz. Ömer (öl. 23/644) ile Hişâm b. Hakîm (öl. 15/636) arasında Furkân Sûresi'nin tilâveti üzerine yaşanan hadise, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hakemliğiyle neticelenmiş ve her iki okuyuşun da vahye dayandığı tescillenmiştir. Bu nebevî onay, kıraatlerin şahsi tasarruflardan doğmadığını, bizzat Allah (c.c.) tarafından inzâl olunan bağlayıcı vecihler olduğunu kesinleştirmiştir. Bu bağlamda çalışmamız, lafız üzerine bina edilen kıraat ilmi ile anlamı merkeze alan tefsir ilmi arasındaki kopmaz bağı A‘râf Sûresi ekseninde somutlaştırmayı amaçlamaktadır. Temel problematiğimiz, sahih kıraat vecihlerindeki varyantların âyetlerin semantik çerçevesine ve müfessirlerin yorumsal tercihlerine nasıl yön verdiğidir. Bu sorunsalı analitik düzlemde inceleyebilmek için, klasik tefsir geleneğinde iki farklı metodu temsil eden iki âlimin eserleri merkeze alınmıştır: Rivâyet odaklı (tefsîr bi’l-meʾsûr) yaklaşımıyla Ferrâ el-Beğavî’nin (öl. 516/1122) Meâlimu’t-tenzil adlı tefsiri ile dirâyet merkezli, kelâmî ve dilsel tahlilleri önceleyen Ebu’l-Berekât en-Nesefî’nin (öl. 710/1310) Medâriku’t-tenzil adlı eseri. Uygulama alanı olarak seçilen A‘râf Sûresi, Mekke döneminin en uzun sûresi olmasının yanı sıra ihtiva ettiği kıssalar, hitap ve fiil yapılarındaki çeşitlilik ile emir-nehiy kiplerinin yoğunluğu bakımından kıraat-tefsir ilişkisini gözlemlemek için zengin bir altyapı sunmaktadır. Araştırmamızda nitel araştırma yöntemi ve doküman analiz yöntemi kullanılarak sûredeki ihtilaflı okuyuşlar tespit edilmiş ve bu okuyuşların lafız, anlam ve tefsir ekollerine yansımaları mukayeseli değerlendirilmiştir. İncelemelerimiz sonucunda, her iki müfessirin de kıraat farklılıklarını âyetin ana mesajını sarsan unsurlar olarak görmedikleri; aksine tefsir sürecini destekleyen ve metnin manasını çoğaltan ilmî argümanlar olarak ele aldıkları tespit edilmiştir. Ancak mensup oldukları ekollerin metodolojik izleri yaklaşımlarında belirginleşmektedir. Beğavî, kıraatleri güvenilir isnadlara dayandırarak aktarma hususunda titiz davranmış, zaruret olmadıkça anlama müdahale edecek kesin tercihlerden kaçınarak rivâyet sınırında kalmayı yeğlemiştir. Onun tefsirinde, fiillerin ma‘lûm-meçhul veya hitap-gaip formlarında okunması (örneğin 3. ve 25. âyetlerdeki kıraatler), âyetin retorik vurgusunu pekiştiren unsurlar olarak sunulmuştur. Buna karşılık Nesefî’nin kıraatlere yaklaşımı çok daha tahlilî ve dil merkezlidir. Dirâyet tefsiri usulü gereği Nesefî, kıraat vecihlerini nahiv, sarf ve siyak-sibak bütünlüğü içinde detaylıca incelemiş, dilsel gerekçelerin güçlü olduğu durumlarda kendi tefsir yönelimi doğrultusunda kanaat belirtmekten çekinmemiştir. Örneğin, A‘râf Sûresi 10. âyetteki “ma'âyiş” kelimesinin yâ harfi ile olan aslî yapısını savunarak hemzeli okuyuşa karşı dilsel tercihte bulunması veya 26. âyetteki “libâsu’t-takvâ” tamlamasında merfû‘ ve mansûb okuyuşların takva kavramına yüklediği ahlâkî boyutu incelemesi, onun bu yönünü ortaya koymaktadır. Benzer şekilde 32. âyetteki “hâlisaten/hâlisatun” ihtilafında i‘rab farklılığının ahiretteki nimet tahsisine dair oluşturduğu vurguyu derinlemesine analiz etmiştir. Sonuç olarak bu çalışma göstermektedir ki kıraat farklılıkları, tefsir ilmi açısından sadece birer rivâyet ve telaffuz çeşitliliği değildir. Aksine, Kur’ân âyetlerinin semantik çerçevesini genişleten, müfessirlerin metotlarına göre yorumsal tercihlerine doğrudan etki eden fonksiyonel bir yorum aracıdır. Klasik tefsir geleneğinde kıraat-mana ilişkisinin anlamı bütünleştiren yapısı, Nesefî ve Beğavî örnekliğinde açıkça görülmektedir. Her iki âlim de Kur’ân lafızlarının taşıdığı potansiyel anlam tabakalarını keşfetmiş ve tefsir literatürüne emsalsiz bir katkı sunmuşlardır. Araştırmamız, Kur’ân ilimlerinin bağımsız disiplinler olmadığını, aksine Kur’ân'ın anlaşılması gayesi etrafında kenetlenen organik bir bütün oluşturduğunu kanıtlamaktadır.

Keywords

Kıraat, Tefsir, Kıraat Farklılıkları, Nesefî, Beğavî

References

  1. Ağırbaş, Abdulhekim. “Tevbe Sûresi 12. Âyeti Bağlamında Kırâat Farklılığının Tefsire ve Fıkhî İstinbatlara Etkisi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/2 (2024), 659-679.
  2. Bakırcı, Saffet. “Meâlimü’t-Tenzîl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/203-204. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  3. Bedir, Murteza. “Nesefî, Ebü’l-Berekât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/567-568. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
  4. Beğavî, Ebû Muhammed Hüseyin b. Mes‘ûd. Meʿâlimu’t-Tenzîl fî Tefsîri’l-Kur’ân. ed. Muhammed Abdullah Demer vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru Taybe li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 4. Baskı., 1997.
  5. Birışık, Abdulhamit. Kıraat İlmi ve Tarihi. Bursa: Emin Yayınları, 3. Baskı., 2018.
  6. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâil el-. Sahîhi’l-Buhârî. ed. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımeşk: Dâr İbn Kesîr - Dâru’l-Yemâme, 5. Baskı., 1993.
  7. Cevherî, Ebû Nasr İsmâil b. Hammâd el-. es-Sıhâh: Tâcu’l-luga ve Sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 4. Baskı., 1987.
  8. Ebû Şâme el-Makdisî, Ebu’l Kâsım Şihâbuddîn Abdurrahman b. İsmâil b. İbrâhim. el-Mürşidu’l-Vecîz ilâ ʿUlûmin Tetaʿallaku bi’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. ed. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1975.
  9. Güngör, Mevlüt. “Begavî, Ferrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/340-341. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
  10. Hamevî, Şihâbuddîn Ebû Abdullah Yâkût el-. Muʿcemu’l-Buldân. 7 Cilt. Beyrût: Dâr’us-Sadr, 2. Baskı., 1995.
APA
Özkaraman, M., & Bulut, H. (2026). Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî ve Nesefî Örneği). Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 17, 1-15. https://doi.org/10.51605/mesned.1920313
AMA
1.Özkaraman M, Bulut H. Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî ve Nesefî Örneği). Mesned. 2026;17:1-15. doi:10.51605/mesned.1920313
Chicago
Özkaraman, Muhammed, and Hasan Bulut. 2026. “Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî Ve Nesefî Örneği)”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (September): 1-15. https://doi.org/10.51605/mesned.1920313.
EndNote
Özkaraman M, Bulut H (September 1, 2026) Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî ve Nesefî Örneği). Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 1–15.
IEEE
[1]M. Özkaraman and H. Bulut, “Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî ve Nesefî Örneği)”, Mesned, vol. 17, pp. 1–15, Sept. 2026, doi: 10.51605/mesned.1920313.
ISNAD
Özkaraman, Muhammed - Bulut, Hasan. “Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî Ve Nesefî Örneği)”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (September 1, 2026): 1-15. https://doi.org/10.51605/mesned.1920313.
JAMA
1.Özkaraman M, Bulut H. Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî ve Nesefî Örneği). Mesned. 2026;17:1–15.
MLA
Özkaraman, Muhammed, and Hasan Bulut. “Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî Ve Nesefî Örneği)”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, vol. 17, Sept. 2026, pp. 1-15, doi:10.51605/mesned.1920313.
Vancouver
1.Muhammed Özkaraman, Hasan Bulut. Rivâyet Çeşitliliğinden Yorumsal Tercihe: A‘râf Sûresi Tefsirinde Kıraat Farklılıkları (Beğavî ve Nesefî Örneği). Mesned. 2026 Sep. 1;17:1-15. doi:10.51605/mesned.1920313