Research Article

Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık

Volume: 17 October 14, 2026
EN TR

Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Türkiye’deki ilahiyat ve İslami ilimler lisans programlarında mantık eğitiminin neden ve nasıl güçlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktır. Programlar mezunlarına iddialı zihinsel taahhütlerde bulunur. Türkiye Yükseköğretim Yeterlilikler Çerçevesi’nin lisans tanımlayıcıları ile ilahiyat programlarının ulusal veri tabanına yerleştirilmiş yeterlilik kayıtları, eleştirel değerlendirme, analitik düşünme, dînî meseleleri formüle etme ve uygun analiz yöntemlerini seçip uygulama becerilerini açıkça vaat eder. Bu donanımın klasik gelenekteki adı, zihni hatadan koruyan âlet ilmi olarak mantıktır. Oysa aynı programlarda mantık, hemen her kurumda erken bir yarıyıla yerleştirilmiş, haftada iki saatlik, tek dönemlik bir derse indirgenmiştir. Çalışma, mezuna atfedilen yetkinlik ile bu yetkinliğin eğitimine ayrılan yer arasındaki bu açıklığı bir taahhüt-uygulama açığı olarak adlandırır. Yöntem bakımından çalışma, kavramsal-normatif bir tartışma ile doküman incelemesini birlikte kullanır. Tez iki hat üzerinden temellendirilir ve inceleme genelden özele inen tümdengelimsel bir karakter taşır. Birinci hat tarihseldir. Fârâbî’den İbn Haldûn’a, Taşköprizâde’den Kâtip Çelebi’ye kadar tasnif geleneği mantığı ilimlerin önüne ve altına yerleştirir. Mantık bu gelenekte bir kanun ve bir âlettir. Gazzâlî’nin el-Mustasfâ mukaddimesindeki güven ilkesi bu konumun en açık ifadesidir. Mukaddimeyi kavramamış olanın ilmine güven olmaz. Medrese pratiğinde bu değer, Îsâgûcî gibi metinlerin şerh ve hâşiye katmanlarıyla yıllara yayılarak okutulması biçiminde karşılık bulmuştur. İkinci hat normatiftir. Ulusal yeterlilik belgeleri ile kurumların program çıktısı beyanları mantıksal donanımı zaten taahhüt etmektedir. Böylece güçlendirme talebi dışarıdan ithal edilmiş bir ideal değil, sistemin kendi sözünün gereği hâline gelir. İnceleme yedi kurumla sınırlıdır. Beş ilahiyat ve iki İslami ilimler fakültesinin 2025-2026 lisans ders planları ile çevrimiçi ders bilgi paketleri derlenmiştir. Bulgular yapısal bir örüntüye işaret eder. Zorunlu mantık dersi yedi kurumun tamamında tek dönemlik, haftada iki saatlik ve düşük kredili bir erken yarıyıl dersidir. Seçmeli mantık arzı kurumdan kuruma dört ile sıfır arasında değişen rastlantısal bir dağılım gösterir. Üstelik pedagojik formasyon dersleri seçmeli kotayı doldurduğu için seçmeli mantık dersleri çoğu öğrenci bakımından fiilen erişilemez durumdadır. Ders içeriği ülke ölçeğinde büyük oranda standarttır. Ne var ki bu içerik her kurumda aynı dar süreye sıkıştırılmakta, burhâna çoğu zaman tek hafta kalmaktadır. Dersin kalite güvencesi belgelerindeki temsili de zayıftır. Kimi kurumda bilgi paketi boş bırakılmış, kiminde mantık dersi programın eleştirel değerlendirme çıktısıyla hiç ilişkilendirilmemiştir. Açığın ikinci kaynağı müfredatın kendi iç işleyişidir. Usûl, kelâm ve belâgat dersleri tarihsel yapıları gereği mantık altyapısı varsayar. Fıkıh usûlünün illet tespiti, ayrık şartlı kıyasın mukaddemi veya tâlîyi olumsuzlayarak sonuca giden formuyla işler. Bu dersler zorunlu olarak okutulduğundan mantık yükü fiilen onların üzerine yıkılmıştır. Çağdaş öğretim kuramı da bu noktada geleneğin tecrübesiyle buluşur. Yapıcı hizalama ilkesine göre bir öğrenme çıktısı ancak çıktı, öğretme etkinliği ve ölçme birbirine hizalandığında gerçekleşir. Dolaylı kazanım tezi ise bu hizalamayı hiçbir derste kurmamayı önermektedir. Çalışma bu tablodan dört öneri türetir. İlki zorunlu mantık öğretiminin iki yarıyıla yayılmasıdır. İkincisi orta yarıyıllarda bir seçmeli mantık halkasının program tasarımının standart bileşeni hâline getirilmesidir. Üçüncüsü mantığın âlet işlevinin ders bilgi paketlerine açıkça işlenmesi ve mantık çıktılarının alan derslerinin çıktılarıyla eşleştirilmesidir. Dördüncüsü ders içeriğinin bilgi aktarımından beceri eğitimine yönlendirilmesidir. Önerilerin önünde iki fiilî güçlük vardır. İlki 240 AKTS tavanı, ikincisi seçmeli kotasının formasyon derslerince doldurulmasıdır. Bu yüzden ikinci halka ancak formasyon kotasından ayrıştırılmış bir alan seçmelisi düzenlemesiyle işlerlik kazanabilir. Sonuç olarak mantık eğitimini güçlendirmek, programların mezunlarına verdikleri sözü tutmasından başka bir şey değildir.

Keywords

Mantık, İlahiyat, Müfredat, Alet İlimleri, Türkiye Yükseköğretim Yeterlilikler Çerçevesi, Din Eğitimi.

Supporting Institution

Yazar bu araştırma için herhangi bir dış fon ya da destek almadığını beyan eder.

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan bütün çalışmaların kaynakçada gösterildiği beyan olunur. Çalışma, yalnızca kamuya açık müfredat belgeleri ile ulusal yeterlilik kayıtlarına dayanmakta olup etik kurul izni gerektiren bir veri toplama süreci içermemektedir.

References

  1. Akyüz, Turgut. “İslam Mantık Yazım Gelenekleri Üzerine Bir İnceleme”. İdrak Dini Araştırmalar Der-gisi 4/2 (2024), 323-363. https://doi.org/10.62297/idrak.1557344
  2. Altunya, Hülya. “İlahiyat Fakültelerinde Mantık Öğretiminde Karşılaşılan Sorunlar”. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi 4/1 (2014), 51-55.
  3. Altunya, Hülya. “Mantık ve Dînî İlimler İlişkisinin Tarihsel Gelişimi Üzerine Kısa Bir Tahlil”. Sü-leyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2013), 57-72.
  4. Ankara Üniversitesi. “İlahiyat Lisans Programı Ders Planı”. Erişim 19 Eylül 2026.
  5. https://bologna.ankara.edu.tr/programlar/lisans/ilahiyatfakultesi/ilahiyat Ankara Üniversitesi. “İLH110 Mantık - Ders Bilgileri”. Erişim 19 Eylül 2026.
  6. https://bologna.ankara.edu.tr/programlar/lisans/ilahiyatfakultesi/ilahiyat/mantik Ankara Üniversitesi. “İLH339 Eleştirel Düşünme”. Erişim 19 Eylül 2026.
  7. https://bologna.ankara.edu.tr/programlar/lisans/ilahiyatfakultesi/ilahiyat/elestireldusunmesecmeli Biggs, John - Tang, Catherine. Teaching for Quality Learning at University. Maidenhead: Open Univer-sity Press - McGraw-Hill Education, 4. Basım, 2011.
  8. Büyükada, Samet. “İlahiyat Fakültelerindeki Mantık Anabilim Dalları Üzerine Genel Bir Değerlen-dirme”. Rize İlahiyat Dergisi 30 (2025), 103-117. https://doi.org/10.32950/rid.1785794
  9. Can, Veli - Altunya, Hülya. “Anadolu İmam Hatip Liselerindeki Mantık Eğitiminin İlahiyat Fakülte-lerine Yansıması Üzerine Bir Araştırma”. Üniversite Araştırmaları Dergisi 5/1 (2022), 54-69. https://doi.org/10.32329/uad.1011347
  10. Çankırı Karatekin Üniversitesi. “İSL112 Mantık - Ders Detayı”. Erişim 16 Temmuz 2026. https://bbs.karatekin.edu.tr/dersDetay.aspx?drsK=14011148
APA
Özdil, M. S. (2026). Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 17, 1-18. https://doi.org/10.51605/mesned.2001398
AMA
1.Özdil MS. Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık. Mesned. 2026;17:1-18. doi:10.51605/mesned.2001398
Chicago
Özdil, Mahmut Sami. 2026. “Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (October): 1-18. https://doi.org/10.51605/mesned.2001398.
EndNote
Özdil MS (October 1, 2026) Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 1–18.
IEEE
[1]M. S. Özdil, “Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık”, Mesned, vol. 17, pp. 1–18, Oct. 2026, doi: 10.51605/mesned.2001398.
ISNAD
Özdil, Mahmut Sami. “Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (October 1, 2026): 1-18. https://doi.org/10.51605/mesned.2001398.
JAMA
1.Özdil MS. Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık. Mesned. 2026;17:1–18.
MLA
Özdil, Mahmut Sami. “Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, vol. 17, Oct. 2026, pp. 1-18, doi:10.51605/mesned.2001398.
Vancouver
1.Mahmut Sami Özdil. Bütün İlimlerin Mukaddimesinden Dolgu Dersine İlahiyat Müfredatında Mantık. Mesned. 2026 Oct. 1;17:1-18. doi:10.51605/mesned.2001398