Research Article

Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl ve Kur’ân'da Kullanımı

Volume: 17 October 24, 2026
EN TR

Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl ve Kur’ân'da Kullanımı

Abstract

Îğâl, Arap belâgatında itnâbın türlerinden biri olup sözün asıl anlamı tamamlandıktan sonra ifadeye yeni bir anlam, incelik ve değer kazandıran son ilaveyi ifade etmektedir. Klasik belâgat kaynaklarında çoğunlukla şiir bağlamında ele alınan bu sanat, özellikle kâfiye ile ilişkilendirilmiş ve sözün anlamını daha güçlü ve etkili hâle getiren bir unsur olarak değerlendirilmiştir. Bununla birlikte kavramın tarihî gelişimi incelendiğinde, îğâlin zamanla yalnızca şiire özgü bir sanat olarak görülmediği nesir ve Kur’ân-ı Kerîm bağlamında da ele alınarak daha geniş bir kullanım alanına sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu çalışma, îğâlin tarihsel gelişimini ve kavramsal çerçevesini ortaya koymayı, benzer belâgat sanatlarıyla ilişkisini incelemeyi ve Kur’ân-ı Kerîm’deki kullanımını anlamsal işlevleri bakımından değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, klasik belâgat ve tefsir kaynakları esas alınarak konu tarihsel, kavramsal ve karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelenmiştir. Bu kapsamda öncelikle îğâlin sözlük ve terim anlamları ele alınmış ardından Asmaʿî’den başlayarak Saʿleb, Kudâme b. Caʿfer, Hâtimî ve İbn Reşîk gibi belâgat âlimlerinin konuya ilişkin değerlendirmeleri kronolojik bir bütünlük içerisinde ortaya konulmuştur. Böylece îğâlin klasik belâgat literatüründeki anlam alanı ve zaman içerisinde geçirdiği kavramsal değişim belirlenmeye çalışılmıştır. Bunun yanı sıra îğâlin temel anlamsal işlevleri üzerinde durulmuştur. Özellikle mübâlağa ve teşbihin güçlendirilmesi bağlamındaki kullanımları değerlendirilmiştir. Ayrıca îğâlin tetmîm ve tezyîl ile olan ilişkisi ele alınarak bu sanatların benzer ve farklı yönleri ile ilave unsurun söz içerisindeki konumu ve üstlendiği işlev bakımından karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma yapılırken özellikle tetmîmde anlamın tamamlanmasına yönelik ilave ile îğâlde anlamı tamamlanmış söze yönelik ilave arasındaki ayrım üzerinde durulmuştur. Tezyîl ile îğâlin sözün sonunda yer alma bakımından ortaklaşan yönleri yanında, amaç ve kullanım özellikleri bakımından ayrıldıkları noktalar belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın son bölümünde Kur’ân-ı Kerîm’de îğâl örneği olarak değerlendirilen ayetlerden seçilen örnekler belâgat açısından tahlil edilmiştir. Bu örnekler üzerinden, sözün anlamı tamamlandıktan sonra gelen ifadelerin yalnızca fâsılayı veya lafzî insicamı sağlamakla sınırlı kalmadığı aynı zamanda anlamı pekiştirme, açıklama, mübâlağa ve teşbihi güçlendirme gibi işlevler üstlenebildiği ortaya konulmuştur. Böylece îğâlin, sözün sonuna yapılan biçimsel bir eklemeden ibaret olmadığı, bağlama bağlı olarak anlamın daha açık, güçlü ve etkili biçimde ortaya konulmasına katkı sağlayan bir belâgat unsuru olduğu görülmüştür. Özellikle Kur’ân-ı Kerîm örneklerinde, son ilavenin önceki ifadede tamamlanan anlamı desteklediği kimi zaman muhatabın zihninde oluşabilecek kapalılığı giderdiği ve kimi zaman da hükmün veya tasvirin etkisini artırdığı görülmektedir. Kur’ân-ı Kerîm’de îğâl örneklerinin sayısı konusunda klasik kaynaklarda sınırlı sayıda ayetin zikredildiği görülmekle birlikte, îğâl kavramının kapsamı, Kur’ân’ın üslup özellikleri ve belâgat ölçütleri dikkate alındığında bu örneklerin artırılabileceği anlaşılmaktadır. Bu durum, îğâlin Kur’ân-ı Kerîm’deki kullanımının yalnızca kaynaklarda açıkça bu adla belirtilen örneklerle sınırlandırılmaması gerektiğine işaret etmektedir. Bununla birlikte, bir ifadenin îğâl kapsamında değerlendirilebilmesi için sözün asli anlamının tamamlanmış olması ve sonradan gelen unsurun bu tamamlanmış anlama belirli bir fayda veya belâgat inceliği kazandırması temel ölçüt olarak dikkate alınmalıdır. Bu çerçevede yapılan değerlendirmeler, îğâlin Kur’ân-ı Kerîm’in anlam ve üslup bütünlüğü içerisinde farklı görünümler kazanabildiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, klasik kaynaklarda ağırlıklı olarak şiir ve kâfiye bağlamında ele alınan îğâlin tarihsel süreç içerisinde daha geniş bir kavramsal çerçeveye kavuştuğunu ve Kur’ân-ı Kerîm’de de değerlendirilebilecek çeşitli kullanım örneklerinin bulunduğunu ortaya koymaktadır. Asmaʿî, Saʿleb, Kudâme b. Caʿfer, Hâtimî ve İbn Reşîk gibi isimlerin konuya ilişkin değerlendirmeleri, îğâlin kavramsal gelişiminin farklı aşamalarını göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Ayrıca tetmîm ve tezyîl ile yapılan karşılaştırma, îğâlin benzer sanatlarla kesişen yönlerini ve kendine özgü kullanım çerçevesini belirginleştirmektedir. Bu yönüyle çalışmanın, îğâl sanatının tarihsel, kavramsal ve uygulamalı boyutlarının birlikte değerlendirilmesine ve Türkçe kaleme alınmış Arap belâgatı literatüründe konuya ilişkin çalışmaların çeşitlenmesine katkı sağlaması amaçlanmaktadır.

Keywords

Arap Dili ve Belâgati, İtnâb, İğâl, Tetmîm, Tezyîl, Kurân

References

  1. Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh b. Sehl. Kitâbu’s-Sınâateyn. thk. Alî Muhammed el-Bicâvî - Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhim. Beyrût: el-Mektebetü’l-Unsuriyye, 1419.
  2. Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
  3. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh. thk. Ahmed Abdulgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1987.
  4. Desûkî, Muhammed b. ‘Arafe. Hâşiyetu’d-Desûkî ‘alâ Muhtasari’l-Me‘ânî. thk. Abdulhamîd Hindâvî. 4 Cilt. Beyrût: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
  5. Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Bahru’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. 10 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1420.
  6. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâʾî. 8 Cilt. Beyrût: Mektebetü’l-Hilâl, ts.
  7. Hâli‘, Kâmil Hilâl es-Seyyid. “Üslûbü’l-Îğâl fî Âyâti’l-Kurʾâni’l-Kerîm (Dirâse Nazariyye ve Nemâzuc Tatbîkiyye alâ Sûreti’l-Bakara)”. Havliyyetu Kulliyyeti Usuli’d-Dîn ve’d-Da‘vati’l-İslâmiyye 13/13 (2021), 118-181.
  8. Hamevî, Ebu’l-Mehâsin Takıyyüddîn Ebû Bekr b. Alî b. Abdillâh b. Hicce. Hizânetu’l-edeb ve gâyetu’l-ereb. 2 Cilt. Beyrût: Mektebetü’l-Hilâl, 2004.
  9. Hâtimî, Ebû Alî Muhammed b. Hasen (Hüseyn) b. Muzaffer. Hılyetu’l-muhâdara fî sınâati’ş-şi’r. thk. Cafer el-Kettânî. 2 Cilt. Irak: Dâru’r-Reşîd, 1979.
  10. İbn Ebi’l-İsba‘, Ebû Muhammed Zekiyyuddîn Abdulazîm el-Mısrî. Tahrîru’t-Tahbîr. thk. Hıfnî Mu-hammed Şeref. b.y.: el-Cumhûriyetu’l-Arabiyyetü’l-Muttehide, ts.
APA
Ersönmez, H., & Özel, H. (2026). Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl ve Kur’ân’da Kullanımı. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 17, 1-15. https://doi.org/10.51605/mesned.2018173
AMA
1.Ersönmez H, Özel H. Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl ve Kur’ân’da Kullanımı. Mesned. 2026;17:1-15. doi:10.51605/mesned.2018173
Chicago
Ersönmez, Hüseyin, and Harun Özel. 2026. “Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl Ve Kur’ân’da Kullanımı”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (October): 1-15. https://doi.org/10.51605/mesned.2018173.
EndNote
Ersönmez H, Özel H (October 1, 2026) Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl ve Kur’ân’da Kullanımı. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 1–15.
IEEE
[1]H. Ersönmez and H. Özel, “Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl ve Kur’ân’da Kullanımı”, Mesned, vol. 17, pp. 1–15, Oct. 2026, doi: 10.51605/mesned.2018173.
ISNAD
Ersönmez, Hüseyin - Özel, Harun. “Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl Ve Kur’ân’da Kullanımı”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 17 (October 1, 2026): 1-15. https://doi.org/10.51605/mesned.2018173.
JAMA
1.Ersönmez H, Özel H. Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl ve Kur’ân’da Kullanımı. Mesned. 2026;17:1–15.
MLA
Ersönmez, Hüseyin, and Harun Özel. “Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl Ve Kur’ân’da Kullanımı”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, vol. 17, Oct. 2026, pp. 1-15, doi:10.51605/mesned.2018173.
Vancouver
1.Hüseyin Ersönmez, Harun Özel. Edebî Bir Sanat Olarak İtnâb Türlerinden Îğâl ve Kur’ân’da Kullanımı. Mesned. 2026 Oct. 1;17:1-15. doi:10.51605/mesned.2018173