Kırâat ve Tefsir Bağlamında Fâtiha Sûresinin Tahlili (Hererî’ye Göre)

Öz

Fâtiha sûresi, hem en çok okunan sûre olması hem de hakkında oluşan zengin literatür bakımından Kur’ân’ın en dikkat çekici sûrelerinden biridir. Kıraat ilmi açısından da sûrede sahih ve şâz okuyuşlar çerçevesinde önemli farklılıklar bulunmaktadır. Ancak bu farklılıklar, lafız-mana ilişkisini köklü biçimde değiştirmekten ziyade tefsirî zenginliği artıran bir etkiye sahiptir. Özellikle şâz kıraatlerin sûrede dikkat çekici bir yoğunluğa sahip olduğu, bunların bir kısmının mushaf hattıyla örtüşürken bir kısmının örtüşmediği görülmektedir. Bu okuyuşlar dilsel ve lehçe temelli gerekçelerle temellendirilmiş olsa da isnad bakımından sahih kabul edilmediklerinden usûl açısından bağlayıcı sayılmamış daha çok tefsirî çerçevede değerlendirilmiştir. Kur’ân’ın inzalinden bu yana birçok ilim adamı Fâtiha sûresi üzerine farklı çalışmalar yapmışlardır. Önemine binaen bu çalışmamızı çağdaş bir müfessir olan Muhammed Emin el-Hererî’nin kaleme aldığı “Hadâiku’r-ravhi ve’r-rayhân fî ravâbî ulûmi’l-Kur’ân” adlı eserinde kırâat-tefsir bağlamında Fâtiha sûresi’nin nasıl tahlil ettiği üzerinedir. Hererî, Fâtiha’nın tefsirinde rivayet ve dirayet yöntemlerini birlikte kullanmış; âyetleri kelime kelime inceleyerek şiirle istişhâdta bulunmuş yer yer işârî ve fıkhî yorumlara da temas etmiştir. Farklı tefsir kaynaklarından aktarımlar yaparak çeşitli görüşleri bir araya getirmiş ve kıraat vecihlerini cumhurun görüşleriyle mukayese etmiştir. Kıraat-ı seb‘a ve aşere imamlarının okuyuşlarına, sahabe kaynaklı farklılıklara ve zaman zaman şâz kıraatlere yer vermiştir. Fâtiha sûresi sadece kırâat ve tefsir çerçevesinde ele alındığı için konu oldukça sınırlı tutulmaya çalışılmıştır. Dolayısıyla müfessirin sûreyi işlediği gibi sarf, nahiv, belağat vb. bütün yönlerine değinmek yerine sadece önemli görülen kırâat vecihleriyle birlikte sırasıyla âyetlerin kısa anlamı ve tefsiriyle iktifa edilmiştir. Bu çalışmanın amacı, çağdaş bir âlim olan Hererî’nin daha çok klasik dini ilimlerin ışığında Fâtiha sûresi’ni kırâat ve tefsir bağlamında nasıl yorumladığını görmek, Fâtiha sûresi’nin hakkında yeni bir bakış açısı kazandırmaktır. Nitekim araştırmanın genel konusu ve işlenişi göz önünde bulundurulduğunda Fâtiha sûresi’nde çok sayıda kırâat vecihlerinin olduğu, bu farklı kırâatlerin sûrenin daha iyi anlaşılmasına, algılanmasına katkıda bulunduğu müşahede edilmiştir. Ayrıca sûrede kırâat çeşitlerinin her biri günümüze kadar nasıl hıfz ve kitabet yoluyla, senetle korunarak geldiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân
• Tefsîr
• Kırâat
• Sûre
• el-Fâtiha
• Mütevâtir
• Sahih
• Şâz.

An Analysis Of Sūrat Al-Fātiha İn The Context Of Qirāāt And Tafsīr (According To Hererī)

Abstract

Surah al-Fātiḥah is one of the most remarkable chapters of the Qur’an, both because it is the most frequently recited surah and because of the rich body of literature that has developed around it. From the perspective of the science of qirāat, the surah also contains significant differences wit-hin the framework of sound and irregular recitations. However, these differences do not radically alter the relationship between wording and meaning; rather, they contribute to exegetical rich-ness. Although these readings have been grounded in linguistic and dialectal justifications, they have not been regarded as authoritative in methodological terms due to the lack of sound chains of transmission, and have therefore been evaluated primarily within an exegetical framework. Since the revelation of the Qur’an, many scholars have produced various studies on Surah al-Fātiḥah. In view of its significance, this study focuses on how Surah al-Fātiḥah is analyzed in the context of qirāat and tafsīr in the work entitled Hadāiqu’r-Rawḥi wa’r-Rayḥān fī Rawābī ʿUlūmi’l-Qurʾān, authored by the contemporary exegete Muhammad Amīn al-Hararī. Since Surah al-Fātiḥah has been addressed solely within the framework of qirāāt and tafsīr, the subject has been kept as limited as possible. The aim of this study is to examine how the contemporary scholar al-Hararī interprets Surah al-Fātiḥah in the context of qirāat and tafsīr, primarily in light of the clas-sical Islamic sciences, and thereby to provide a new perspective on the surah. Indeed, considering the general subject and structure of the research, it has been observed that Surah al-Fātiḥah con-tains numerous qirāat variants, and that these different readings contribute to a better unders-tanding and perception of the surah. Furthermore, it has been noted that each type of qirāah wit-hin the surah has been preserved up to the present day through memorization and writing trans-mitted with continuous chains of authority.

Keywords

• Qur'ān
• Tafsīr
• Qirāat
• sūrah
• al-Fātiha
• Mutawātir
• Sahīh
• Shādh.

References

1. Alî er-Râzî, Ebû Bekr Ahmed. Ahkâmü’l-kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kitâb, 1994.
2. Abdulfettah Abdulğanî Kâdî, el-Vâfî fi şerhi’ş-Şâtıbiyye fi’l-kırââti’s-seb’. Cidde: Mektebetü’s-Sevâd, 1192.
3. Âlûsî, Ebü’l-Meâlî Cemâlüddîn Mahmûd Şükrî b. Abdillâh b. Mahmûd. Rûhu’l-me'ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-azîm ve’s-seb’il-mesânî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, ts.
4. Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fî Kırââti’l-'aşr. thk. Ali Muhammed Debbâğ. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
5. Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Müncidü’l-mukriîn ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
6. Çetin, Abdurrahman. Kur’ân Okuma Esasları. İstanbul: Aksa Yayınları, 1997.
7. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. et-Teysîr fi’l-kırââti’s-seb’. thk. Otto Pretzl. İstanbul, y.y., 1930.
8. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthafu fudalâi’l-beşer fî kırââti’l-erbe'ate 'aşar. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-ilmiyye, 2011.

9. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992.
10. Ebû Şâme, Abdurrahman b. İsmail b. İbrahim. İbrâzü’l-me'ânî min hırzi’l-emânî. thk. İbrâhim Adve Âvez. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1981.
11. Ebu’s-Suûd, Muhammed b. Muhyiddîn Muhammed b. el-İmâd Mustafa el-İmâdî. İrşâdu’l-'akli’s-selîm ilâ mezâyâ el-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
12. Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’ân dili. İstanbul: Azim Yayıncılık, 1992.
13. Hererî, Muhammed el-Emin. Mukaddimetü’t-tefsîr el-musemmât nuzûlü kirâmi’d-dîyfân fi sâhati hadâikı’r-ravhi ve’r-rayhân. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
14. Hererî, Muhammed el-Emin. el-Kevkebu’l-vehhâc ve’r-ravdu’l-behhâc fî şerhi sahîhi muslim b. el-haccâc. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2001.
15. Hererî, Muhammed Emin. Hadâiku’r- ravhi ve’r-reyhân fî revâbî ûlûmî’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 2003.
16. İsfehânî, Ebû’l-Kâsım el-Huseyn b. Muhammed er-Râğıb. el-Mufredât fî garîbi’l-Kur’an. thk. Safvân Adnân ed-Dâvudî. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 1991.
17. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitâbü’s-sebʿa fi’l-kırâât, thk. Şevkî Dayf, Kahire: Dâru’l-Meârif, 1119.
18. Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Nüzûlü ve Kırâati. İstanbul, 2012.
19. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi‘u li ahkâmi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
20. Merâgi, Ahmed Mustafa. Tefsîru’l-Merâgî. Mısır: Mektebetü Mustafa Bâbî Halebî, 1946.
21. Müslim, Ebu’l Huseyn Müslim b. Haccac b. Câmiu’s- sahîh. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ty.
22. Nesâî, Ebu Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. Sünenü’l-kübrâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
23. Nîsâbûrî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed. Esbâbü’n-nüzûl. Beyrut: Dâru’l-Kitâb, 1991.
24. Pâluvî, Hâmid b. el Hâc Abdü’l-Fettah. Zübdetü’l-irfân. İstanbul: Âsitâne Yayınları, ts.
25. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
26. Reşîd Rızâ. Tefsîrü’l-menâr. Kahire: Dâru Amr, ts.
27. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. İtkân fî 'ulûmi’l-Kurʾân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2008.
28. Şâtıbî, Ebû Muhammed Kâsım b. Fîrruh b. Halef. Hırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî. Medine: Mektebetü Dâri’l-Hüdâ, 1431/2010.
29. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed eş-Şevkânî es-San‘ânî el-Yemenî. Fethu’l-kadîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1987.
30. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Câmi´u’l-beyân ´an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dâru’l-Kitâb, ts.
31. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). Sünen-i tirmizî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türasi’l-‘Arabî, 1996. Ünal, Mehmet. Kur’an’ın Anlaşılmasında Kırâat Farklılıklarının Rolü. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
32. Vahidî, Ebu’l-Hasan Ali b. Ahmed b. Ali b. Mütteveyh en-Nîsabûrî. Esbâbu Nüzûli’l-Kur’an. thk. Kemal Besyûnî Zağlûl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
33. Zemahşerî, Cârullah Ebu’l-Kâsım Muhammed İbn Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâiki ğavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-kâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2009.
34. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. el-Burhân f’i 'ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İhya-i Kâi'l- Kutubi’l-Arabiyye, 1957.