Saving the Family” or Rebuilding It? The Conception of the Ideal Family in Islamic Feminist Discourse in Turkey

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: Özel Sayı, 2145 - 2167, 30.12.2025

Buşra Çelik

https://doi.org/10.17494/ogusbd.1764855

Öz

This study examines the critiques of patriarchal practices within the existing family structure and the visions of an ideal family based on gender equality articulated by Islamic feminist actors in Turkey. It focuses on the discourses developed by self-identified Muslim feminists, particularly in response to claims that the Istanbul Convention threatens the family institution. Using discourse analysis, the study reveals that critiques centered on themes such as sacred motherhood, domestic violence, and the unequal distribution of domestic labor converge with a gender equality–oriented alternative understanding of family. The findings indicate that Islamic feminists approach the traditional family institution from a critical and transformative perspective, prioritizing gender equality as a core principle in their conceptualization of family.

Anahtar Kelimeler

Family , Islamic Feminism , Istanbul Convention , Gender

“Aileyi Kurtarmak” mı, Yeniden kurmak mı? Türkiye'de İslami Feminist Söylemde İdeal Aile Tasavvuru

Öz

Bu çalışma, Türkiye’deki İslami feminist aktörlerin mevcut aile yapısındaki ataerkil pratiklere yönelik eleştirilerini ve toplumsal cinsiyet eşitliğine dayalı ideal aile tasavvurlarını incelemektedir. Araştırmada, kendilerini Müslüman feminist olarak tanımlayan aktörlerin, özellikle İstanbul Sözleşmesi’nin aile yapısını tehdit ettiği yönündeki iddialara karşı geliştirdikleri söylemler ele alınmıştır. Söylem analizi yöntemiyle yürütülen çalışma, kutsal annelik, aile içi şiddet ve ev içi emeğin eşitsizliği gibi temalarda yoğunlaşan eleştirilerin, cinsiyet eşitliği temelli alternatif aile anlayışıyla birleştiğini ortaya koymaktadır. Bulgular, İslami feministlerin geleneksel aile kurumuna eleştirel ve dönüştürücü bir perspektifle, toplumsal cinsiyet eşitliğini önceleyen bir yaklaşımdan baktığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Aile , İslami Feminizmler , Toplumsal Cinsiyet

Etik Beyan

Araştırma ve Yayın Etiği Beyanı Bu çalışma bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına uygun olarak hazırlanmıştır. Etik kurul onayı gerektirmemektedir.

Kaynakça

• Acar-Savran, G. (2012). İkinci basıma önsöz. İçinde G. Acar-Savran & N. Tura Demiryontan (Ed.), Kadının görünmeyen emeği: Maddeci bir feminizm üzerine (ss. 9–16). İstanbul: Yordam Kitap.
• Acar-Savran, G. (2002). Kadınların emeğini görünür kılmak: Marx’tan Delphy’ye bir ufuk taraması. Praksis, 10, 159–210.
• Adak, S. (2016). Siyaset ve toplumsal cinsiyet. F. Saygılıgil (Haz.), Toplumsal cinsiyet tartışmaları içinde (s. 17–33). Ankara: Dipnot Yayınları.
• Adak, S. (2021). Expansion of the Diyanet and the politics of family in Turkey under AKP rule. Turkish Studies, 22(2), 200–221. https://doi.org/10.1080/14683849.2020.1813572
• Akgül, Ç. (2011). Militarizmin cinsiyetçi suretleri. Ankara: Dipnot.
• Ali, Z. (2014). İslami feminizmler (Ö. Elitez, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Arat, Z. F. K. (2009, July 12–16). Gender approach and women’s rights in political party programs: The case of Turkey. World Congress of the International Political Science Association, Santiago, Chile.
• Badran, M. (2014). İslami feminizm nedir? Z. Ali (Der.), İslami feminizmler içinde (s. 37–51). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Batmanghelichi, S., & Mour, L. (2017). Cyberfeminism, Iranian style: Online feminism in post-2009 Iran. Feminist Media Histories, 3(1), 50–80.
• BBC Türkçe. (2012, 25 Mayıs). Erdoğan: Kürtaj cinayettir. BBC Türkçe. Erişim tarihi: 25 Haziran 2025, https://www.bbc.com/turkce/haberler/2012/05/120525_erdogan_kurtaj
• Berktay, F. (2003). Tarihin cinsiyeti. İstanbul: Metis.
• Bora, A. (2001). Türk modernleşme sürecinde annelik kimliğinin dönüşümü. A. İlyasoğlu & N. Akgökçe (Der.), Yerli bir feminizme doğru içinde (s. 77–107). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Bora, A. (2012). Aile: En güçlü işsizlik sigortası. T. Bora, A. Bora, N. Erdoğan & İ. Üstün (Der.), Boşuna mı okuduk? Türkiye’de beyaz yakalı işsizliği içinde (s. 181–201). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Buğra, A., & Keyder, Ç. (2003). New poverty and the changing welfare regime of Turkey. Ankara: UNDP.
• Çağatay, S. (2023). Women workers’ education at the Confederation of Turkish Trade Unions: Excavating histories of transnational collaboration with the ICFTU. Labor History, 65(2), 273–287. https://doi.org/10.1080/0023656X.2023.2272125
• Çakır, S. (2011). Osmanlı kadın hareketi. İstanbul: Metis Yayınları.
• Çamdereli, R. (2019, 12 Mart). Aileyi korumanın bedeli ve 8 Mart. Reçel Blog. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2025, http://recel-blog.com/aileyi-korumanin-bedeli-ve-8-mart/
• Çamdereli, R. (2022, 8 Mayıs). Anneler günü de kutlu olsun be! Reçel Blog. Erişim tarihi: 12 Haziran 2025, http://recel-blog.com/anneler-gunu-de-kutlu-olsun-be/
• Çelik, B. (2019). 2000’li yıllarda İslamcı kadınların dönüşen söylemi: Romanlar aracılığıyla bir inceleme (Yüksek lisans tezi). Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.
• Çelik, B. (2021). İstanbul Sözleşmesi bağlamında İslamcı kadınların görüşlerine dair bir değerlendirme. Tezkire Dergisi, (74), 185–201.
• Dalaman, Z. B. (2021). Feminist alternatif medyanın yarattığı yeni kadın kimlikleri: Türkiye–Tunus incelemesi. Yıldız Social Science Review, 7(1), 36–57.
• Darvishpour, M. (2003). Islamic feminism: Compromise or challenge to feminism? Iran Bulletin/Women.
• Donovan, J. (2010). Feminist teori (A. Bora, M. Ağduk Gevrek & F. Sayılan, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Eagleton, T. (1996). İdeoloji. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Ecevit, Y. (2012). Türkiye’de sosyal politika çalışmalarının toplumsal cinsiyet bakış açısıyla gelişimi. S. Dedeoğlu & A. Y. Elveren (Der.), Türkiye’de refah devleti ve kadın içinde (s. 17–33). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Eftekhari, R. (2003). Zanan: Trials and successes of feminist magazine. Middle Eastern Women on the Move, 15–22.
• Ertürk, Y. (2015). Turkey’s gender politics in the 2000s: The AKP’s impact on women. International Viewpoint. https://internationalviewpoint.org/spip.php?article3891
• Foucault, M. (2012). İktidarın gözü (İ. Ergüden, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Gazioğlu Terzi, E. (2015). Toplumsal cinsiyet bağlamında politik söylem: 1989–2011 yılları arası hükümet programlarında aile ve kadınlar. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 18(2), 145–176.
• Giuliani, M. P. (2021). The family policy positions of conservative parties: A farewell to the male‐breadwinner family model? European Journal of Political Research, 60(3), 673–695. https://doi.org/10.1111/1475-6765.12407
• Goddard, V. A. (1996). Gender, family, and work in Naples. Berg Publishers.
• Gökçeli. (2023, 16 Ağustos). Devredilen annelik. Reçel Blog. Erişim tarihi: 5 Haziran 2025, http://recel-blog.com/devredilen-annelik/
• Göle, N. (2000). İslamın yeni kamusal yüzleri. İstanbul: Metis Yayınları.
• Harris, O. (1981). Households as natural units. K. Young, C. Wolkowitz & R. McCullagh (Der.), Of marriage and the market içinde (s. 47–69). Londra: Routledge.
• Havle Kadın Derneği. (2021). Müslüman aile yasalarındaki “ataerki DNA’sı”nı çözümlemek. Erişim tarihi: 15 Haziran 2025, https://www.havlekadin.org/musluman-aile-yasalarindaki-ataerki-dnasi
• Havle Kadın Derneği. (2022). Türkiye’de aile: Hayaller ve gerçekler. Erişim tarihi: 20 Haziran 2025, https://www.havlekadin.org/turkiyede-aile-hayaller-ve-gercekler
• Him, M. S., & Hoşgör, A. G. (2013). An implication of health sector reform for disadvantaged women’s struggle for birth control. Health Care for Women International, 36(9), 969–987. https://doi.org/10.1080/07399332.2013.827196
• Hosseini, M. Z. (2010, 9 Şubat). Understanding Islamic feminism. MR Online. Erişim tarihi: 30 Mayıs 2025, https://mronline.org/2010/02/09/understanding-islamic-feminism-interview-with-ziba-mir-hosseini/
• Hürriyet. (2008, 7 Mart). Başbakan’dan üç çocuk tavsiyesi. Hürriyet. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2025, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/basbakandan-uc-cocuk-tavsiyesi-8529872
• Hürriyet. (2012, 27 Mayıs). Erdoğan: Sezaryen doğumun doğal sürecine müdahaledir. Hürriyet. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2025, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/erdogan-sezaryen-dogumun-dogal-surecine-mudahaledir-20614108
• Kancı, T. vd. (2023). The anti-gender movement in Turkey. Turkish Studies, 24(5), 882–904. https://doi.org/10.1080/14683849.2022.2164189
• Kandiyoti, D. (1988). Bargaining with patriarchy. Gender and Society, 2(3), 274–290.
• Kandiyoti, D. (2013). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar (4. baskı). İstanbul: Metis.
• Kavas, S., & Gündüz-Hoşgör, A. (2010). Divorce and family change revisited. Demografia, 53(5), 102–126.
• Keleş Şehide, Z. (2021, 28 Temmuz). Şimdi ve burada Müslüman bir feminizme ihtiyacımız var mı? 5Harfliler. Erişim tarihi: 15 Mayıs 2025, https://www.5harfliler.com/simdi-ve-burada-musluman-bir-feminizme-ihtiyacimiz-var-mi/
• Köse, E. (2020). İslami feminizm, dijital yazı ve Türkiye örneği olarak Reçel Blog. Milel ve Nihal, 17(1), 173–184. https://doi.org/10.5281/zenodo.4317655
• Leitner, S. (2003). Varieties of familialism. European Societies, 5(4), 353–375.
• Mernissi, F. (1998). Kadınların isyanı ve İslami hafıza. İstanbul: Epos Yayınları.
• Moghadam, V. (2002). Islamic feminism and its discontents. Signs, 27(4), 1135–1171.
• Mojab, S. (2001). Theorizing the politics of Islamic feminism. Feminist Review, 69(1), 124–146.
• Nauck, B., & Klaus, D. (2008). Family change in Turkey. İçinde R. Jayakody, A. Thornton & W. Axinn (Ed.), International family change (ss. 282–312). New York: Erlbaum.
• Okin, S. M. (1999). Is multiculturalism bad for women? İçinde J. Cohen, M. Howard & M. Nussbaum (Ed.), Is multiculturalism bad for women? (ss. 7–24). Princeton: Princeton University Press.
• Özbilgin, M., & Healy, G. (2004). The gendered nature of career development. Journal of Vocational Behavior, 64(2), 358–371. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2002.09.001
• Özdalga, E. (2009). Islamism and nationalism as sister ideologies. Middle Eastern Studies, 45(3), 407–423.
• Öztan, E. (2014). Türkiye’de ailecilik, biyosiyaset ve toplumsal cinsiyet rejimi. Toplum ve Bilim, 130, 176–188.
• Öztan, E. (2015). Annelik, söylem ve siyaset. Cogito, 81, 91–108.
• Öztan, E. (2018). Neoliberalizmin ev hali. İçinde İ. Akça, A. Bekmen & B. A. Özden (Ed.), Yeni Türkiye’ye varan yol (ss. 243–261). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Parla, A. (2001). The “honor” of the state. Feminist Studies, 27(1), 65–88.
• Purvis, T., & Hunt, A. (1993). Söylem, ideoloji… (S. Coşar, Çev.). Moment Dergi, 1(1), 9–36.
• Reçel Blog. (2017, 10 Kasım). Kadınların hak mücadelesi aile kurumunu tehdit ediyor temalı safsatalar. Reçel Blog. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2025, http://recel-blog.com/kadinlarin-hak-mucadelesi-aile-kurumunu-tehdit-ediyor-temali-safsatalar/
• Reçel Blog. (2019, 3 Eylül). İstanbul Sözleşmesi Vs. Çürümüş aile kurumu. Reçel Blog. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2025, http://recel-blog.com/istanbul-sozlesmesi-vs-curumus-aile-kurumunun-yilmaz-savunuculari
• Reçel Blog. (2020, 8 Şubat). Aileyi ayakta tutmak ne anlama geliyor? Reçel Blog. Erişim tarihi: 1 Haziran 2025, http://recel-blog.com/aileyi-ayakta-tutmak-ne-anlama-geliyor/
• Reçel Blog. (2020, 15 Mayıs). Musawah’tan mesaj var. Reçel Blog. Erişim tarihi: 30 Mayıs 2025, http://recel-blog.com/musawahtan-mesaj-var-makul-ve-esitlikci-bir-aile-hukuku-mumkundur/
• Roy, O. (2003). Küreselleşen İslam. İstanbul: Metis Yayınları.
• Sancar, S. (2014). Türk modernleşmesinin cinsiyeti. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Saraceno, C. (2015). A critical look at the social investment approach. Social Politics, 22(2), 257–269.
• Şenel, B. (2017). “Biz büyük bir aileyiz”. Mülkiye Dergisi, 41(2), 31–69.
• Şerifsoy, S. (2013). Aile ve Kemalist modernizasyon projesi. İçinde A. G. Altınay (Ed.), Vatan, millet, kadınlar (ss. 167–200). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Song, J. (2009). South Koreans in the debt crisis. Durham: Duke University Press.
• Sönmez, B. (2024, 25 Mayıs). AKP’nin vizyonu. Gazete Duvar. Erişim tarihi: 5 Haziran 2025, https://www.gazeteduvar.com.tr/akpnin-vizyonu-kararname-yasadan-ustun-aile-kadindan-degerli-makale-1693699
• Sönmez, B. (2025, 3 Ocak). Evlilik ve aile güzellemesi. Gazete Duvar. Erişim tarihi: 15 Haziran 2025, https://www.gazeteduvar.com.tr/evlilik-ve-aile-guzellemesi-ev-ici-siddeti-tirmandiriyor-makale-1746830
• Sönmez, B. (2025, 17 Ocak). Anneliği 3 paraya satın almadan önce. Gazete Duvar. Erişim tarihi: 10 Haziran 2025, https://www.gazeteduvar.com.tr/anneligi-3-paraya-satin-almadan-once-yapilacaklar-makale-1750214
• Tan, G. Ö. (2025). Avrupa’da aşırı sağın kadınları. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi, 11(1), 123–145. https://doi.org/10.14782/marmarasbd.1678595
• T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2015). Ailenin ve dinamik nüfus yapısının korunması eylem planı (2015–2018). Ankara. Erişim tarihi: 5 Haziran 2025, https://aile.gov.tr/uploads/ailesosyalpolitika/ailenindinamiknufus.pdf
• Tohidi, N. (2002). Islamic feminism: Perils and promises (ss. 135–153).
• Tuğrul, G. (2018). Dindar kadınların annelik algısı. Fe Dergi, 10(2), 71–84.
• Türköne, S. (2023, 18 Mayıs). Anneliğin yükünü attık omuzlarımızdan. Reçel Blog. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2025, http://recel-blog.com/anneligin-yukunu-attik-omuzlarimizdan/
• Van Dijk, T. (2010). Söylem ve iktidar. İçinde Nefret suçları ve nefret söylemi (ss. 9–41). İstanbul: Hrant Dink Vakfı Yayınları.
• White, J. B. (2020, Mart). The politics of family values in Erdoğan’s new Turkey. Middle East Report, 295. Erişim tarihi: 12 Haziran 2025, https://merip.org/2020/03/the-politics-of-family-values-in-erdogans-new-turkey/
• Yang, O. (2006). Family and new governance. Seoul: Ewha Women’s University Press.
• Yılmaz, Z. (2013). Dindarlığın yeniden inşasında İslamcı kadınlar. Mülkiye Dergisi, 37(2), 109–140.
• Yılmaz, Z. (2015). Dişil dindarlık. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Yılmaz, Z. (2015a). Strengthening the family policies in Turkey. Turkish Studies, 16(3), 371–393. https://doi.org/10.1080/14683849.2015.1067863
• Yılmaz, Z. (2017). Neoliberal küreselleşmenin melez izdüşümleri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 34, 45–63.
• Zeynep Ö. (2024, 12 Aralık). Annelik aslında o kadar da kutsal olmayabilir mi? Reçel Blog. Erişim tarihi: 8 Haziran 2025, http://recel-blog.com/annelik-aslinda-o-kadar-da-kutsal-olmayabilir-mi/