Eski Uygurların Din Değiştirme ve Din Dili Oluşturma Sürecinde Çevirinin Rolü

Çeviribilim kuramlarında kültürel dönemeç olarak adlandırılan paradigma değişikliğiyle, çeviri sadece dilsel bir etkinlik değil aynı zamanda toplumsal bir kültür etkinliği olarak ele alınmaya başlanmıştır. Gideon Toury ve Itamar Even-Zohar’ın öncülüğünü yaptığı betimleyici paradigma, çeviriyi “kültür planlama” amacı kapsamında etkileşimde olduğu diğer dizgelerle beraber ve bu amacı gerçekleştirmeye çalışan “değişim eyleyicileri”nin rolleri de göz önünde bulundurarak ele almıştır. Çeviri sosyolojisi alt alanında yapılan çalışmalarla da çeviri eylemi ve ürününün toplumsal yönü irdelenmeye devam etmektedir. Bu toplumsal ve kültürel değişim süreçlerinin bir örneği olarak, tarihimizde yerleşik hayata geçmeleri ve Budizm'i kabul etmeleriyle dikkat çeken Eski Uygur Türkleri söz konusu dönemde aslında dillerarası, kültürlerarası ve dinlerarası bir etkileşim yaşamışlardır. Eski Uygurlar başta Çinceden olmak üzere Budist toplumların dillerinden yaptıkları çeviriler aracılığıyla Budizm’i tanımış, halka tanıtmış ve yeni dinlerini kendi mevcut dini inançları ile sentezleyerek Budizm için Uygurca bir terminoloji ve din dili oluşturmuşlardır. Özellikle yeni inşa edilen Budist tapınaklar ve tapınak mağaralar seyyahların ve din adamlarının dikkatini çekmiş ve Budizm’e ait eserlerin büyük çoğunluğu bu tapınaklarda Çinceden eski Uygurcaya çevrilmiştir. Eski Uygurlar, kendi din değiştirme süreçlerinde oluşturdukları bu din dilini Budizm’e yeni geçen diğer komşularına da aktarmıştır. Çeviribilim ve Türkoloji alanlarının kesişiminde disiplinlerarası bir çalışma olan bu makale, eski Uygurların yaşadıkları din değişimi ve din dili oluşturma sürecinde çevirinin rolünü betimleyici paradigmanın kültür odaklı terimleri ve sosyolog Pierre Bourdieu’nün kuramsal çerçevesiyle incelemeyi amaçlamaktadır.

Translation has started to be considered not only as a linguistic activity but also as a socio-cultural activity with the paradigm shift in translation theories, namely cultural turn. The descriptive paradigm, pioneered by Gideon Toury and Itamar Even-Zohar, studied translation in the context of ‘cultural planning’ together with other systems in interaction and by taking into consideration the roles of ‘agents of change’ who try to achieve this goal. Researches in the sub-field of translation sociology have been analyzing the social aspects of translational act and translation product. As an example of these socio-cultural change processes, the Ancient Uighur Turks, who are notable in our history for their settlement and conversion to Buddhism, experienced an interlingual, intercultural and interreligious interaction during their historical period. The Ancient Uighurs adopted and introduced Buddhism to their people through translations from the languages of Buddhist societies, especially Chinese, and synthesised their new religion with their own existing religious beliefs, which resulted in creating an original Uighur terminology and religious language for Buddhism. In particular, newly built Buddhist temples and temple caves, in which the vast majority of works of Buddhism were translated from Chinese into ancient Uighur, attracted travelers and clergymen. The ancient Uighurs transferred this religious language, which they created during their conversion process, to their neighbours who had recently converted to Buddhism. This study, which is an interdisciplinary research at the intersection of Translation Studies and Turkology, aims to examine the role of translation in the process of religious conversion and religious language formation of the ancient Uighurs with the culture-oriented terms of the descriptive paradigm in translation theories and the terminological framework of sociologist Pierre Bourdieu.