Araştırma Makalesi

TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK

Cilt: 17 29 Ekim 2026
PDF İndir
EN TR

TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK

Öz

Türk düşünce tarihi literatürü, Türk aydınının teorik derinlikten çok güncel siyasi meselelere bağlı, pratik ve devlet-merkezli bir karaktere sahip olduğu konusunda büyük ölçüde hemfikirdir. Ne var ki bu literatür -Mardin’in “kısa vadeli, pratik çözüm arayışı”, Ülken’in “İçtimai eyleme aşırı bağlılık” ve Kayalı’nın “siyasal baskınlık” tespitleri dahil- bu örüntüyü büyük ölçüde bir kültür/zihniyet meselesi olarak tanımlamış, onun yapısal nedenini sistematik biçimde açıklamamıştır. Bu çalışma, Pierre Bourdieu’nün alan kuramından hareketle, söz konusu örüntüye yapısal bir açıklama önermektedir: Osmanlı-Türk toplumunda entelektüel üretimi finanse edebilecek özerk bir burjuva sınıfının ve buna bağlı bir yayın piyasasının tarihsel olarak zayıf kalması, entelektüel alanı sermaye bakımından devlete belirleyici ölçüde bağımlı kılmıştır. Bu düşük özerklik (heteronomi) durumu, Tanzimat’tan 1960’lara kadar birbirinden ideolojik olarak kökten farklı aydın hareketlerinin -İslâmcı, Kemalist, sosyalisttekrar tekrar devlet merkezli bir “misyon” söylemine geri dönmesini anlamak için temel ancak tek başına yeterli olmayan yapısal bir koşul olarak ele alınmaktadır. Çalışma bu tezi Yeni Osmanlılar, Said Halim Paşa ve Ziya Gökalp, Kadro hareketi ve Forum-Yön dergileri üzerinden sınamakta, özellikle II. Meşrutiyet dönemine ağırlık vermektedir. Çalışma ayrıca heteronominin derecesinin ve kanallarının dönemden döneme değiştiğine, aynı kuşak içindeki aydınların da bu koşula farklı stratejilerle karşılık verdiğine dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Entelektüel Alan, Heteronomi, Pierre Bourdieu, Devlet Sermayesi, II. Meşrutiyet

Kaynakça

  1. “Aydınların Ortak Bildirisi”. (1961). Yön, 1, 12-13.
  2. Ahmad, F. (2014). İttihatçılıktan Kemalizme (F. Berktay, Çev.). İstanbul: Kaynak Yayınları.
  3. Arslan, H. (2007). Epistemik cemaat. İstanbul: Paradigma Yayınları.
  4. Atılgan, G. (2007). Yön-Devrim hareketi. İçinde M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de siyasî düşünce: Sol (s. 615-635). İstanbul: İletişim Yayınları.
  5. Aydemir, Ş. S. (1932). Yarı münevverler kulübü. Kadro, 8, 41-42.
  6. Aydemir, Ş. S. (1933). Darülfünun- İnkılap hassasiyeti ve Cavit Bey iktisatçılığı. Kadro, 14, 8.
  7. Aydemir, Ş. S. (1990). İnkılâp ve Kadro. İstanbul: Remzi Kitabevi.
  8. Babanzade Ahmed Naim. (2018). İslâm’da ırkçılık ve milliyetçilik dâvâsı (F. Gün, Haz.). İstanbul: Beyan Yayınları.
  9. Başgil, A. F. (1952). Maneviyata muhtacız. Sebilürreşad, 124, 379-380.
  10. Bayur, Y. H. (1991). Türk inkılabı tarihi: Cilt I, Kısım I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Kaynak Göster

APA
Şahbaz, Y. (2026). TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK. Journal of Academic Approaches, 17, 1-18. https://doi.org/10.54688/ayd.2017162
AMA
1.Şahbaz Y. TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK. Journal of Academic Approaches. 2026;17:1-18. doi:10.54688/ayd.2017162
Chicago
Şahbaz, Yunus. 2026. “TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK”. Journal of Academic Approaches 17 (Ekim): 1-18. https://doi.org/10.54688/ayd.2017162.
EndNote
Şahbaz Y (01 Ekim 2026) TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK. Journal of Academic Approaches 17 1–18.
IEEE
[1]Y. Şahbaz, “TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK”, Journal of Academic Approaches, c. 17, ss. 1–18, Eki. 2026, doi: 10.54688/ayd.2017162.
ISNAD
Şahbaz, Yunus. “TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK”. Journal of Academic Approaches 17 (01 Ekim 2026): 1-18. https://doi.org/10.54688/ayd.2017162.
JAMA
1.Şahbaz Y. TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK. Journal of Academic Approaches. 2026;17:1–18.
MLA
Şahbaz, Yunus. “TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK”. Journal of Academic Approaches, c. 17, Ekim 2026, ss. 1-18, doi:10.54688/ayd.2017162.
Vancouver
1.Yunus Şahbaz. TÜRK ENTELEKTÜEL ALANININ HETERONOMİSİ: TANZİMAT’TAN 1960’LARA DEVLET SERMAYESİNE BAĞIMLILIK. Journal of Academic Approaches. 01 Ekim 2026;17:1-18. doi:10.54688/ayd.2017162