Türkiye’de Yoksulluğu Yeniden Düşünmek: Gelirin Ötesinde Çok Boyutlu ve Kültürel Bir Yaklaşım

Öz

Bu derleme, Türkiye’de yoksulluğun yalnızca gelir yetersizliğiyle açıklanmasının yapısal, mekânsal ve kültürel yoksunlukları görünmez kıldığını savunmaktadır. Çalışma, gelir yoksulluğunu çok boyutlu yoksulluk, sosyal dışlanma, kent yoksulluğu, maduniyet, onur, gündelik hayat deneyimleri ve hak temelli sosyal politika tartışmalarıyla birlikte ele almaktadır. Sen’in yetkinlik yaklaşımı, Alkire-Foster ölçüm çerçevesi, Townsend’in göreli yoksulluk yaklaşımı ve Necmi Erdoğan’ın yoksulluk halleri üzerine çalışmaları, Türkiye literatüründeki Buğra, Keyder, Şenses, Işık ve Pınarcıoğlu katkılarıyla ilişkilendirilmektedir. Makale, yoksulluğun eğitim, sağlık, barınma, enerji, dijital erişim, istihdam, bakım ve sosyal katılım alanlarında yoğunlaşan çok katmanlı bir yoksunluk biçimi olduğunu ileri sürmektedir. Bu çerçevede kadınlar, çocuklar, yaşlılar, engelliler, göçmenler ve güvencesiz çalışanlar yoksulluğu yalnızca düşük gelir olarak değil; hizmetlere erişememe, güvencesizlik, dışlanma, tanınmama ve saygın yaşam olanaklarından uzaklaşma biçiminde yaşamaktadır. Derleme, Türkiye’de yoksulluğun ölçülebilir göstergelerle olduğu kadar sembolik yaralanmalar, hane içi eşitsizlikler ve mekânsal ayrışmalar üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, yoksulluğu hem sosyal politika hem de sosyal çalışma tartışmaları açısından yeniden düşünmeye çağırmaktadır. Sonuç olarak yoksullukla mücadelenin gelir transferleriyle sınırlanamayacağı; bakım, eğitim, konut, enerji, istihdam, dijital kapsayıcılık ve hak temelli sosyal politika araçlarının bütünleşik tasarlanması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu yaklaşım, sosyal çalışma alanında yoksulluğun hem göstergeler hem deneyimler düzeyinde değerlendirilmesine katkı sunmakta ve politika tasarımında kırılgan gruplara odaklanmayı gerekli kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• çok boyutlu yoksulluk
• kent yoksulluğu
• sosyal dışlanma
• sosyal politika
• emek

Rethinking Poverty in Türkiye: A Multidimensional and Cultural Approach Beyond Income

Öz

This review argues that explaining poverty in Türkiye solely through income insufficiency obscures structural, spatial and cultural deprivations. It discusses income poverty together with multidimensional poverty, social exclusion, urban poverty, subalternity, dignity, everyday experience and rights-based social policy. Sen’s capability approach, the Alkire-Foster measurement framework, Townsend’s relative poverty perspective and Necmi Erdoğan’s studies on poverty are connected with major contributions by Buğra, Keyder, Şenses, Işık and Pınarcıoğlu in the Turkish literature. The article suggests that poverty is a multilayered form of deprivation concentrated in education, health, housing, energy, digital access, employment, care and social participation. In this framework, women, children, older persons, persons with disabilities, migrants and precarious workers experience poverty not only as low income but also as limited access to services, insecurity, exclusion, misrecognition and distance from a dignified life. The review also shows that poverty in Türkiye should be assessed through measurable indicators, symbolic injuries, intra-household inequalities and spatial segregation. The conclusion emphasizes that poverty reduction cannot be limited to income transfers; care, education, housing, energy, employment, digital inclusion and rights-based social policy instruments should be designed in an integrated manner. This framework contributes to social work debates by linking measurable indicators with lived experiences and by showing why policy design should focus on vulnerable groups, local inequalities and the cultural meanings of deprivation.

Anahtar Kelimeler

• multidimensional poverty
• urban poverty
• social exlusion
• social policy
• labor

Kaynakça

1. Adaman, F., ve Keyder, Ç. (2006). Poverty and social exclusion in the slum areas of large cities in Turkey. European Commission.
2. Alkire, S. (2002). Dimensions of human development. World Development, 30(2), 181-205. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(01)00109-7
3. Alkire, S., ve Foster, J. (2011). Counting and multidimensional poverty measurement. Journal of Public Economics, 95(7-8), 476-487. https://doi.org/10.1016/j.jpubeco.2010.11.006
4. Atkinson, A. B. (1987). On the measurement of poverty. Econometrica, 55(4), 749-764. https://doi.org/10.2307/1911028
5. Atkinson, A. B. (1998). Social exclusion, poverty and unemployment. In A. B. Atkinson ve J. Hills (Eds.), Exclusion, employment and opportunity (CASE Paper No. 4). Centre for Analysis of Social Exclusion.
6. Atkinson, A. B. (2015). Inequality: What can be done? Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/9780674287013
7. Aytaç, Ö., ve İlhan, S. (Ed.). (2013). Kentsel yoksulluğu yeniden düşünmek. Birleşik Kitabevi.
8. Booth, C. (1902). Life and labour of the people in London. Macmillan.

9. Bora, A. (2007). “Olmayanın nesini idare edeceksin?”: Yoksulluk, kadınlar ve hane. N. Erdoğan (Ed.), Yoksulluk halleri: Türkiye’de kent yoksulluğunun toplumsal görünümleri içinde (ss. 65-88). İletişim Yayınları.
10. Bora, T., ve Erdoğan, N. (2005). Zenginlik: “Zengin” bir araştırma gündemi, “yoksul” bir literatür. Toplum ve Bilim, 104, 3-12.
11. Bora, T., Bora, A., Erdoğan, N., ve Üstün, İ. (2011). Boşuna mı okuduk?: Türkiye’de beyaz yakalı işsizliği. İletişim Yayınları.
12. Bourguignon, F., ve Chakravarty, S. R. (2003). The measurement of multidimensional poverty. Journal of Economic Inequality, 1(1), 25-49. https://doi.org/10.1023/A:1023913831342
13. Buğra, A. (2008). Kapitalizm, yoksulluk ve Türkiye’de sosyal politika. İletişim Yayınları.
14. Buğra, A., ve Keyder, Ç. (2003). New poverty and the changing welfare regime of Turkey. United Nations Development Programme.
15. Buğra, A., ve Keyder, Ç. (2006). Türkiye’de sosyal politika ve yoksulluk. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı.
16. Cheli, B., ve Lemmi, A. (1995). A “totally fuzzy and relative” approach to the multidimensional analysis of poverty. Economic Notes, 24(1), 115-134.
17. Deaton, A. (2013). The great escape: Health, wealth, and the origins of inequality. Princeton University Press.
18. Decancq, K., ve Lugo, M. A. (2013). Weights in multidimensional indices of wellbeing: An overview. Econometric Reviews, 32(1), 7-34. https://doi.org/10.1080/07474938.2012.690641
19. Değirmenci, N., ve Limanlı, Ö. (2025). Beyond the bills: Uncovering multidimensional energy poverty in Turkey. Energy Research ve Social Science, 127, 104241. https://doi.org/10.1016/j.erss.2025.104241
20. Erder, S. (1996). İstanbul’a bir kent kondu: Ümraniye. İletişim Yayınları.
21. Erdoğan, N. (2001). Garibanların dünyası: Türkiye’de yoksulların kültürel temsilleri üzerine ilk notlar. Toplum ve Bilim, 89, 7-21.
22. Erdoğan, N. (2007a). Garibanların dünyası: Türkiye’de yoksulların kültürel temsilleri üzerine ilk notlar. N. Erdoğan (Ed.), Yoksulluk halleri: Türkiye’de kent yoksulluğunun toplumsal görünümleri içinde (ss. 29-46). İletişim Yayınları.
23. Erdoğan, N. (2007b). Yok-sanma: Yoksulluk, maduniyet ve fark yaraları. N. Erdoğan (Ed.), Yoksulluk halleri: Türkiye’de kent yoksulluğunun toplumsal görünümleri içinde (ss. 47-96). İletişim Yayınları.
24. Erdoğan, N. (2007c). Ağır çekim yoksulluk. N. Erdoğan (Ed.), Yoksulluk halleri: Türkiye’de kent yoksulluğunun toplumsal görünümleri içinde (ss. 307-313). İletişim Yayınları.
25. Erdoğan, N. (Ed.). (2002). Yoksulluk halleri: Türkiye’de kent yoksulluğunun toplumsal görünümleri. Demokrasi Kitaplığı.
26. Erdoğan, N. (Ed.). (2007d). Yoksulluk halleri: Türkiye’de kent yoksulluğunun toplumsal görünümleri. İletişim Yayınları.
27. Erdoğan, N. (2017a). Sancılı dil, hadım edilen kendilik ve aşınan karakter: Beyaz yakalı işsizliğine dair notlar. A. Bora, T. Bora, N. Erdoğan ve İ. Üstün (Ed.), Boşuna mı okuduk?: Türkiye’de beyaz yakalı işsizliği içinde (ss. 75-115). İletişim Yayınları.
28. Erdoğan, N. (2023). Kayıp halk: Günümüzde yoksulluk halleri. İletişim Yayınları.
29. Erdoğan, N., ve Bora, T. (2017). “Cüppenin, kılıcın ve kalemin mahcup yoksulları”: Yeni kapitalizm, yeni işsizlik ve beyaz yakalılar. A. Bora, T. Bora, N. Erdoğan ve İ. Üstün (Ed.), Boşuna mı okuduk?: Türkiye’de beyaz yakalı işsizliği içinde (ss. 13-44). İletişim Yayınları.
30. Işık, O., ve Pınarcıoğlu, M. M. (2001). Nöbetleşe yoksulluk: Sultanbeyli örneği. İletişim Yayınları.
31. Karahasan, B. C., ve Bilgel, F. (2021). The topography and sources of multidimensional poverty in Turkey. Social Indicators Research, 154(2), 413-445. https://doi.org/10.1007/s11205-020-02557-8
32. Keyder, Ç. (1987). State and class in Turkey. Verso.
33. Lewis, O. (1966). The culture of poverty. Scientific American, 215(4), 19-25.
34. Lister, R. (2004). Poverty. Polity Press.
35. Narayan, D., Patel, R., Schafft, K., Rademacher, A., ve Koch-Schulte, S. (2000). Voices of the poor: Can anyone hear us? Oxford University Press.
36. Nolan, B., ve Whelan, C. T. (2010). Using non-monetary deprivation indicators to analyze poverty and social exclusion. Journal of Policy Analysis and Management, 29(2), 305-325. https://doi.org/10.1002/pam.20493
37. OECD. (2021). Society at a glance 2021: OECD social indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/ed1b47d0-en
38. Ravallion, M. (1998). Poverty lines in theory and practice. World Bank.
39. Robeyns, I. (2005). The capability approach: A theoretical survey. Journal of Human Development, 6(1), 93-117. https://doi.org/10.1080/146498805200034266
40. Rowntree, B. S. (1901). Poverty: A study of town life. Macmillan.
41. Şeker, S. D., ve Jenkins, S. P. (2015). Poverty trends in Turkey. Journal of Economic Inequality, 13(3), 401-424. https://doi.org/10.1007/s10888-015-9300-8
42. Sen, A. (1985). Commodities and capabilities. North-Holland.
43. Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
44. Şenses, F. (2001). Küreselleşmenin öteki yüzü: Yoksulluk. İletişim Yayınları.
45. Şenses, F. (2013). Neoliberal küreselleşme, kalkınma ve eşitsizlik. İletişim Yayınları.
46. Spicker, P. (2007). The idea of poverty. Policy Press.
47. Tekgüç, H., ve Akbulut, B. (2022). A multidimensional approach to the gender gap in poverty: An application for Turkey. Feminist Economics, 28(2), 119-151. https://doi.org/10.1080/13545701.2021.2003837
48. Townsend, P. (1979). Poverty in the United Kingdom. Allen Lane.
49. UNDP ve OPHI. (2020). Global multidimensional poverty index 2020: Charting pathways out of multidimensional poverty. United Nations Development Programme and Oxford Poverty and Human Development Initiative.
50. UNICEF Office of Research. (2012). Measuring child poverty: New league tables of child poverty in the world’s rich countries (Innocenti Report Card 10). UNICEF Innocenti Research Centre.
51. Wacquant, L. (2008). Urban outcasts: A comparative sociology of advanced marginality. Polity Press.
52. Wilson, W. J. (1987). The truly disadvantaged: The inner city, the underclass, and public policy. University of Chicago Press.
53. World Bank. (2003). Turkey: Poverty and coping after crises: Volume I, Main report. World Bank.
54. World Bank. (2018). The state of social safety nets 2018. World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1254-5