PERPETUALLY REPRODUCED BALKANISMS: STEREOTYPES IN EMIR KUSTURICA’S UNDERGROUND

Abstract

The art of cinema is a very productive and important cultural tool for academic studies thanks to its ability to influence the masses as well as its entertaining function. Balkan cinema is becoming increasingly important both in terms of production and consumption and as a material for academic study. The films produced and being produced in this field are very suitable to be read through concepts that directly concern the region, such as Orientalism and Balkanism. Emir Kusturica is one of the most important directors of Balkan cinema. Kusturica's films cannot be separated from the Balkans in terms of the use of elements such as subject, location, character and music. Emir Kusturica, who is a Balkan himself, has frequently used elements referring to Balkan culture(s) and has gained world fame with his unique style. At the same time, he has also made generous use of stereotypes that are the manifestation of the Western perception of the Balkans. For this reason, he has been criticized for making films for Westerners and through Western eyes. This study argues that the director's use of Balkan stereotypes initially aims to critique the cultural domination of the West, but in the reception phase, it leads to the reproduction of stereotypes. In other words, while the director draws attention to the danger of Balkanism, he also paves the way for the formation of new Balkanisms. The aim of the study is to reveal this paradoxical situation, to try to understand the concept of Balkanism in the specific case of Emir Kusturica's Underground (1995), and to open up for discussion how the concept can reproduce itself by identifying the ways in which Balkanism is used.

Keywords

• Balkanism
• Balkan Cinema
• Stereotype
• Emir Kusturica
• Underground (1995)

Sürekli Çoğalan Balkanizmler: Emir Kusturica’nın Yeraltı Filminde Stereotipler

Öz

Sinema sanatı, eğlendirici işlevinin yanında kitleleri etkileyebilme gücü sayesinde akademik çalışmalar için oldukça verimli ve önemli bir kültür aracı konumundadır. Balkan sineması da hem üretim ve tüketim açısından hem de akademik çalışma malzemesi olarak gittikçe önemini artırmaktadır. Bu sahada üretilmiş ve üretilmekte olan filmler, özellikle Oryantalizm ve Balkanizm gibi bölgeyi doğrudan ilgilendiren kavramlar üzerinden okunmaya son derece müsaittir. Balkan sinemasının en önemli yönetmenlerinden biri Emir Kusturica’dır. Kusturica filmleri konu, mekân, karakter ve müzik gibi öğelerin kullanımları bağlamında Balkanlar’dan ayrı düşünülemez. Kendisi de bir Balkanlı olan Emir Kusturica, Balkan kültürüne/kültürlerine referans veren öğeleri sıklıkla kullanmış ve özgün üslubuyla dünyaca üne kavuşmuştur. Aynı zamanda Batı’nın Balkanlar algısının tezahürü olan stereotiplerden de cömertçe yararlanmıştır. Bu nedenle Batılılar için ve Batılıların gözüyle film çekmekle eleştirilmiştir. Bu çalışma, yönetmenin Balkan stereotiplerini kullanım tarzının, başlangıçta Batı’nın kültürel tahakkümüne eleştirel bir bakış amaçladığını; fakat alımlanma aşamasında, stereotiplerin yeniden üretimine neden olduğu iddiasını taşımaktadır. Bir başka ifadeyle yönetmen, Balkanizm tehlikesine dikkat çekerken yeni Balkanizmlerin oluşumuna da zemin hazırlamaktadır. Çalışmanın amacı, bu paradoksal durumu ortaya koymak; Emir Kusturica’nın Yeraltı (1995) filmi özelinde Balkanizm kavramını anlayabilmeye çalışmak ve Balkanizmin kullanım biçimlerini tespit ederek kavramın nasıl kendini yeniden üretebildiğini tartışmaya açmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Balkanizm
• Balkan Sineması
• Stereotip
• Emir Kusturica
• Yeraltı (1995)

Kaynakça

1. ADAŞ Sündüs ve KONURALP Emrah, “Eski Yugoslavya’da Sırp Milliyetçiliğinin Tarihsel Temelleri ve Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti’nin Dağılmasına Etkileri”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 6, (2020), s. 107-139.
2. ATAY Ali, Limonata, 2015.
3. BAKIC-HAYDEN Milica, “Sürekli Çoğalan Oryantalizmler”. Oryantalizm Tartışma Metinleri, Aytaç Yıldız (Ed.), (s. 357-376), Doğu Batı Yayınları, Ankara 2022.
4. BİLGİN Nuri, Sosyal Bilimlerde İçerik Analizi Teknikler ve Örnek Çalışmalar, Siyasal Kitabevi, Ankara 2006. BREGOVIC Goran, Underground, 2000.
5. CENGİZ Gönül, “Yeşim Ustaoğlu Sinemasının Kamusal Alan Bağlamında İçerik Analiz Yöntemiyle İncelenmesi: ‘Güneşe Yolculuk’ ve ‘Bulutları Beklerken’ Film Örnekleri”, Akademik Bakış Dergisi, S. 50, (2015). s. 20-32.
6. ÇELİK VAROL Merve ve VAROL Erdem, “Kavram ve Kuramlarıyla Marshall McLuhan’a Bakış: Günümüzün Egemen Medya Araçları Ekseninde Bir Değerlendirme”, International Journal of Cultural and Social Studies, C. 5, S. 1, (2019), s. 137-158.
7. FİLM HAFIZASI, “Emir Kusturica Evreni 1: Savaş ve Temsil Bu Bir Filmdir 3”, https://www.youtube.com/watch?v=iE9cUg2Xnns&ab_channel=Fil%27mHaf%C4%B1zas%C4%B1, (Erişim Tarihi:13.12.2023).
8. GÜNCÜER Mert, Emir Kusturica sineması’nda “Balkanlılık”. (Yüksek Lisans Tezi). Başkent Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2019. Yüksek Öğretim Kurulu: Ulusal Tez Merkezi, (Tez No. 576325).

9. THE NEW YORK TIMES, “The (mis)directions of Emir Kusturica”, https://www.nytimes.com/2005/05/08/magazine/the-misdirections-of-emir-kusturica.html, (Erişim Tarihi:05.01.2025).
10. JUMP CUT, "Retrieving Emir Kusturica’s Underground as a Critique of Ethnich Nationalism", https://www.ejumpcut.org/archive/jc51.2009/Kusterica/, (Erişim Tarihi:05.01.2025).
11. INTERNET MOVIE DATABASE, “Emir Kusturica”, https://www.imdb.com/name/nm0001437/bio/?ref_=nm_ov_ql_1, (Erişim Tarihi:05.01.2025).
12. INTERNET MOVIE DATABASE, “Review of Underground”, https://www.imdb.com/review/rw1102151/?ref_=tt_urv, (Erişim Tarihi:05.01.2025).
13. IORDANOVA Dina, Balkan Sineması: Alevler İçinde Sinema, Çev. Burcu Erdoğan, Agora Kitaplığı, İstanbul 2007.
14. JELAVICH Barbara, Balkan Tarihi 2: 20. Yüzyıl. Çev. Zehra Savan-Hatice Uğur. Küre Yayınları, İstanbul 2017.
15. KARCIC Hikmet, “Andicgrad: Hijacking Memories and the New Serb Identity”, Working Paper Series, S. 9, (2016).
16. KRASZTEV Peter, “Who Will Take the Blame?”. The Celluloid Tinderbox Yugoslav Screen Reflections of a Turbulent Decade, Andrew James Horton (Ed.), (s. 17-31), Central Europe Review Ltd, United Kingdom 2000.
17. MANCHEVSKI Milcho, Before the Rain, 1994.
18. NTV, “Emir Kusturica Ülkesine Döndü”, https://www.ntv.com.tr/turkiye/emir-kusturica-ulkesine-dondu,kRwqUILzv0aRRC74vwi52Q#, (Erişim Tarihi:05.01.2025).
19. ÖZTAŞ Sezai ve DEMİR Sevilay, “1989 Yılı Bulgaristan’dan Zorunlu Türk Göçünün Türk TV Dizilerinde Temsili: ‘Yeniden Doğmak’ Örneği”, Humanitas, S.11(INCSOS VIII Özel Sayısı), (2023), s. 249-272.
20. ÖZTAŞ Sezai ve HACIOĞLU Uğur, “Batı Sinemasında Türk İmajı Yansıması: ‘11 Eylül 1683 (11 Settembre 1683)’ Filmi Örneği”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 11, (2023). s. 31-67.
21. SAID W. Edward, Şarkiyatçılık: Batı’nın Şark Anlayışları. Çev. Berna Yıldırım. Metis Yayınları, İstanbul 2022.
22. SAMIR Amin, Avrupa-Merkezcilik: Bir İdeolojinin Eleştirisi, çev. Mehmet Sert, Yordam Kitap, İstanbul 2020.
23. SAVCHENKO Aleksandr V. ve KHMELEVSKII Mikhail S., “Bosnia and Herzegovina as a Historical Balkan Bridge Between Cultures, Religions and Nations”, RUDN Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics, C. 11, S. 3 (2020), s. 545-559.
24. SOL, "Bosna solu Kusturica’ya nasıl bakıyor?”, https://haber.sol.org.tr/dunyadan/bosna-solu-kusturicaya-nasil-bakiyor-haberi-36607, (Erişim Tarihi:05.01.2025).
25. SÖZEN Mustafa, “Kültürel Humor ve Emir Kusturica Sineması”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 12, (2023), s. 319-338.
26. TANOVIC Danis, No Man’s Land, 2001.
27. TASIC Natasa, “Goran Bregovic – Ambassador of Balkan(ism)”, Litterearia Copernicana, C. 4, S. 48, (2023).
28. TATAR Volkan, Eski Yugoslavya’da Yeni Devletler: Birleşmiş Milletler ve Büyük Güçler (Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2012, Yüksek Öğretim Kurulu: Ulusal Tez Merkezi, (Tez No. 314682). TEXIER Jacques, Gramsci ve Felsefe, çev. Kenan Somer, Birey ve Toplum Yayıncılık, Ankara 1985.
29. TÜRK DİL KURUMU, “Stereotip” Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr/, (Erişim Tarihi:21.12.2024).
30. TÜRKİYE DİYANET VAKFI İSLÂM ANSİKLOPEDİSİ, "Yugoslavya", https://islamansiklopedisi.org.tr/yugoslavya, (Erişim Tarihi:21.12.2024).
31. TODOROVA Maria, Balkanlar’ı Tahayyül Etmek, çev. Dilek Şendil, İletişim Yayınları, İstanbul 2022.
32. UYSAL Ahmet Ender, “Post-Yugoslav Sinemada 1990 Sonrası Değişen Doğu-Batı Teması ve Yugo-Nostalji”, Journal of International Scientific Researches, C. 1, S. 2, (2016).
33. ZIZEK Slavoj ve HAMZA Agon, “What happened in the first decade of the XXI. Century?”, http://zizekpodcast.com/2017/05/12/ziz184-what-happened-in-the-first-decade-of-the-xxi-century-05-2009/, (Erişim Tarihi:05.01.2025).