Balkanlarda Sovyet İstilası Başlarken: Bükreş Türk Elçiliği’nin Raporlarında Romanya’nın İşgali

Öz

Stalingrad Savaşı sonrasında Kızıl Ordu Mihver güçlerini Rus topraklarından adım adım temizleyerek Romanya’nın kapılarına dayandığında iki temel soru ortaya çıkmıştır: 1- Kızıl Ordu Romanya’ya girdiği takdirde Sovyet yönetimi bu ülkede kendi egemenliğini tesis etmek niyetinde miydi? 2- Eğer böyleyse İngiltere ve ABD bunu engellemek için etkin bir şekilde devreye girecek miydi yoksa Romanya Stalin’in insafına mı terk edilecekti? Romanya Balkanların giriş kapısıydı ve her iki soru tüm diğer Balkan ülkeleri için de sorulabilirdi. Bu soruların cevapları savaşın başından beri Sovyet yayılmacılığını kendisi için büyük bir tehdit olarak gören Türkiye açısından da hayatî öneme sahipti. Balkanların komünistleşmesi savaş sırasında Müttefiklerin beklediği işbirliğini gerçekleştirmeyen Türkiye’nin de aynı akıbete uğraması için bir zemin teşkil edebilirdi. Dolayısıyla Türk siyasi eliti o dönemde bu iki sorunun cevabına odaklanmış ve Romanya’daki gelişmeler gündemin ilk sırasına oturmuştur. Romanya’daki gelişmelerle ilgili olarak Ankara’nın sahip olduğu en ciddi ve güvenilir bilgi kaynağı ise Türkiye’nin Bükreş Elçiliği idi. Bu makale işgalin ilk aylarında Bükreş’te yaşananları yukarıdaki iki soru bağlamında ve Bükreş Elçiliği’nin raporları temelinde ele almaktadır. Böylece Türkiye’nin 1945-1947 yılları arasında Sovyet emperyalizmi karşısında yaşadığı yalnızlık ve endişenin temellerine dair somut veriler ortaya konmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İkinci Dünya Savaşı
• Türkiye
• Romanya
• Kızıl Ordu
• Balkanlar

AS THE SOVIET INVASION IN THE BALKANS BEGINS: THE OCCUPATION OF ROMANIA IN THE REPORTS OF THE TURKISH EMBASSY IN BUCHARES

Abstract

After the Battle of Stalingrad, when the Red Army gradually cleared the Axis forces from Russian territory and arrived at the gates of Romania, two fundamental questions arose: 1- If the Red Army entered Romania, did the Soviet government intend to establish its own sovereignty in that country? 2- If so, would England and the USA actively intervene to prevent this, or would Romania be left to Stalin's mercy? Romania was the gateway to the Balkans, and both questions could be asked for all the other Balkan countries. The answers to these questions were also of vital importance for Türkiye, which had seen Soviet expansionism as a great threat to itself since the beginning of the war. The communization of the Balkans could have paved the way for the same fate for Türkiye, which had not cooperated as expected by the Allies during the war. Therefore, the Turkish political elite focused on the answers to these two questions at the time, and developments in Romania came first on the agenda. The most serious and reliable source of information Ankara had regarding developments in Romania was the Turkish Embassy in Bucharest. This article examines the events that took place in Bucharest in the first months of the occupation in the context of the two questions above and on the basis of the reports of the Bucharest Embassy. In this way, concrete data will be tried to be presented regarding the foundations of the loneliness and anxiety that Turkey experienced in the face of Soviet imperialism between 1945 and 1947.

Keywords

• Second World War
• Türkiye
• Romania
• Red Army
• Balkans

Kaynakça

1. 1. Arşiv Kaynakları
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) BCA, 30.11-1-0/171-35-17.
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA) TDA, 501/88082-320106-254.
4. TDA, 568/38728-156884-71.
5. TDA, 568/38848-157937-1.
6. TDA, 568/38848-157937-2
7. TDA, 568/38848-157937-3.
8. TDA, 568/38848-157937-4.

9. TDA, 568/39061-158021-40.
10. TDA, 568/39061-158021-41.
11. TDA, 568/39061-158021-43.
12. TDA, 568/39061-158021-47.
13. TDA, 568/39061-158021-48. TDA, 568/39061-158021-70.
14. TDA, 568/39174-158385-1.
15. TDA, 568/39174-158385-21.
16. TDA, 568/39174-158385-22.
17. TDA, 568/39272-158688-13.
18. TDA, 568/41823-158835-1.
19. TDA, 571/34936-138079-66.
20. TDA, 571/34975-138212-20.
21. TDA, 571/35002-138198-22.
22. TDA, 571/35052-138375-50.
23. Kitaplar ve Makaleler
24. ALTIN Liliana Boscan, METİN Ömer, “Turkey’s Role in Romania’s Diplomatic Struggle (1st February 1943 – 23rd August 1944)”, Tarih Okulu Dergisi, 15 (2013), s. 355-384.
25. ¬¬¬¬¬________________________________, “Turkey and Romania at the Crossroads: The Balkans Divided (1944-1947)”, History Studies, Balkan Savaşları Özel Sayısı, V/6 (2013), s. 59-69.
26. ARMAOĞLU Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, Timaş Yayınları, İstanbul 2017.
27. AYDOĞDU Murat, 1939 İngiliz-Fransız-Türk Antlaşması’na Dair Dikkatlerden Kaçan Bir Gerçek: Özel Anlaşma’da Yer Alan ‘Erteleyici Madde’nin Kaldırılması, Uluslararası İlişkiler Dergisi, XIX/75 (2022), s. 83-100.
28. BEDİR Ömer, “Osmanlı İmparatorluğu’yla İlişkileri Bağlamında Voyvodalıklardan Modern Romanya’ya: Osmanlı-Romanya Diplomatik İlişkileri (1878-1908)”, Artuklu İnsan ve Toplum Bilim Dergisi, V/2 (2020), s. 56-72.
29. BİRBUDAK Togay Seçkin, “Eflak-Boğdan’ın Birliği Meselesi ve Osmanlı Basınına Göre Prens Carol’un Romanya Tahtına Çıkışı”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, VI/12 (2023), s. 307-318.
30. DELETANT Dennis, Hitler’s Forgotten Ally: Ion Antonescu and His Regime, Romania 1940-1944, Palgrave Macmillan, New York 2006.
31. DENNISTON Robin, Churchill’s s Secret War: Diplomatic Decrypts, The Foreign Office and Turkey 1942-1944, Chancellor Press, London 2000.
32. ERDOĞAN Mert Can, "Yüzdeler Antlaşması", Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/945/Yüzdeler_Antlaşması (Erişim:16.06.2025).
33. GILBERT Martin, Second World War, Fontana, London 1990.
34. GÜÇLÜ Yücel, Zeki Kuneralp and Turkish Foreign Service, Cambridge Scholars Publishing, Newcastle upon Tyne, 2015.
35. GÜLSOY Berksan, “Zeki Kuneralp’in Diplomatik Görevleri (1941-1979)”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, XXII/45 (2022), s. 913-941.
36. HART Basil Liddell, Birinci Dünya Savaşı Tarihi, çev. Kerim Bağrıaçık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2018.
37. KEEGAN John, The Second World War, Viking Penguin, New York 1990.
38. KUNERALP Zeki, Sadece Diplomat: Anılar-Belgeler, İsis, İstanbul 1999.
39. MAXIM Mihai, “Romanya: Tarih” maddesi, TDV İslam Ansiklopedisi, c. XXXV, İstanbul 2008, s. 168-172.
40. MILLER Marshall Lee, Bulgaria During The Second World War, Stanford University Press, Stanford-California 1975.
41. POPESCU Daniela, “Romanian-Turkish Diplomatic Relations During the First Years After the Communist Regime Took the Power in Romania – The Border Crossings into Turkey”, XIX. Türk Tarih Kongresi: Kongreye Sunulan Bildiriler, c. VII, Haz. Abdullah Kaymak, Selin Eren, Semiha Nurdan, Kübra Güney, Muhammed Özler, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2024, s. 39-57.
42. RENOUVIN Pierre, Birinci Dünya Savaşı Tarihi (1914-1918), c. I, çev. Adnan Cemgil, Atın Kitaplar Yayınevi, İstanbul 1977.
43. ROBBINS Keith, Birinci Dünya Savaşı, çev. Müfit Günay, Dost Kitabevi, Ankara 2005.
44. Romania: A Country Study, ed. Ronald D. Bachman, U.S. Government Printing Office, Washington D.C. 1991.
45. Soviet Occupation of Romania, Hungary and Austria 1944/45 - 1948/49, ed. Csaba Békés, László Borhi, Peter Ruggenthaler, Ottmar Trasca, Central European University Press, Budapest 2015.
46. TEKELİ İlhan, İLKİN Selim, İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi, c. I, İletişim Yayınları, İstanbul 2014.
47. Türkiye Dış Politikasında 50 Yıl: İkinci Dünya Savaşı Yılları (1939-1946), T.C. Dışişleri Bakanlığı Araştırma ve Siyaset Planlama Genel Müdürlüğü, y.y. 1973.
48. UÇAROL Rifat, Siyasi Tarih (1789-1999), Filiz Kitabevi, İstanbul 2000.
49. WEISBAND Edward, 2. Dünya Savaşı’nda İnönü’nün Dış Politikası, çev. Ali Kayabal, Milliyet Yayınları, y.y. 1974.