Osmanlı Diplomatik Belgelerinde “Bulgarların Kralı” ve “Bulgaristan Kralı” Tartışması: Egemenlik Sorunu ve Diplomatik Kriz (1908–1909)

Öz

1908 yılında Bulgaristan’ın bağımsızlığını ilan etmesinin ardından Osmanlı–Bulgar ilişkileri yeni bir diplomatik zemine taşınmış, bu sürecin en dikkat çekici boyutlarından biri hükümdarlık unvanı etrafında şekillenen kriz olmuştur. Bulgar Prensi Ferdinand’ın bağımsızlık sonrasında “Bulgaristan Kralı” yerine “Bulgarların Kralı” unvanını benimsemesi, Osmanlı Devleti tarafından yalnızca sembolik bir tercih olarak değil, imparatorluk sınırları içinde yaşayan Bulgar tebaayı da kapsayabilecek nitelikte bir egemenlik iddiası olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışma, söz konusu unvan tartışmasını Osmanlı diplomatik belgeleri ışığında incelemekte; meselenin ortaya çıkış sürecini, pasaport ve gümrük işlemleri üzerinden somutlaşan uygulama krizlerini ve tarafların mütekabiliyet esasına dayalı karşılıklı tedbirlerini analiz etmektedir. Ayrıca Avrupa devletlerinin konuya yaklaşımları ile Osmanlı basınındaki, özellikle Tanin gazetesindeki tartışmalar değerlendirilerek krizin uluslararası ve kamuoyu boyutları ortaya konulmaktadır. Arşiv belgeleri, Osmanlı Hariciyesi’nin meseleyi doğrudan bir protokol sorunu olarak değil, devlet egemenliği ve hukukî meşruiyet çerçevesinde ele aldığını göstermektedir. Buna karşılık Bulgaristan, söz konusu unvanı tarihî süreklilik ve dilsel kullanım gerekçeleriyle savunmuş; büyük devletlerin önemli bir kısmı da bu tercihi fiilen tanımıştır. Sonuç olarak “unvan krizi”, bağımsızlık sonrası dönemde Osmanlı–Bulgar ilişkilerinin ne denli hassas bir zemine oturduğunu gösteren sembolik fakat siyasal sonuçları olan bir vaka niteliği taşımaktadır. Bu ihtilaf, bir yandan Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki egemenlik sınırlarını tartışmaya açarken, diğer yandan Bulgaristan’ın bağımsız devlet kimliğini uluslararası alanda pekiştirme çabasını görünür kılmıştır. Anahtar kelimeler: Osmanlı Devleti, Bulgaristan, 1908 Bağımsızlığı, Unvan Krizi, Egemenlik, Diplomasi, Pasaport Krizi

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Bulgaristan
• 1908 Bağımsızlığı
• Unvan Krizi
• Egemenlik
• Diplomasi
• Pasaport Krizi

THE DEBATE OVER “KING OF THE BULGARIANS” AND “KING OF BULGARIA” IN OTTOMAN DIPLOMATIC DOCUMENTS: THE SOVEREIGNTY ISSUE AND DIPLOMATIC CRISIS (1908–1909)

Öz

Following Bulgaria’s declaration of independence in 1908, Ottoman–Bulgar relations entered a new diplomatic phase, within which the controversy surrounding royal titulature emerged as a significant source of tension. Prince Ferdinand’s adoption of the title “King of the Bulgarians” instead of “King of Bulgaria” was perceived by the Ottoman Empire not merely as a symbolic preference, but as a potential claim of authority extending to the Bulgarian population residing within Ottoman territories. Consequently, the issue was interpreted as a direct challenge to Ottoman sovereignty. This study examines the titulature dispute in light of Ottoman diplomatic documents, analyzing its emergence, the practical crises that materialized through passport and customs procedures, and the reciprocal measures adopted by both sides. It also evaluates the reactions of the European powers and the reflections of the controversy in the Ottoman press—particularly in the newspaper Tanin—in order to reveal the international and public dimensions of the crisis. Archival evidence demonstrates that the Ottoman Ministry of Foreign Affairs approached the matter not merely as a question of protocol, but as an issue of sovereignty and legal legitimacy. In contrast, Bulgaria defended the contested title on the grounds of historical continuity and linguistic usage, while several European states tacitly recognized it. In conclusion, the so-called “title crisis” represents a symbolic yet politically consequential episode that illustrates the fragility of Ottoman–Bulgar relations in the immediate aftermath of independence. The dispute both exposed the limitations of Ottoman authority in the Balkans and reflected Bulgaria’s determination to consolidate its independent statehood within the international order.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Bulgaria
• 1908 Independence
• Title Crisis
• Sovereignty
• Diplomacy
• Passport Dispute

Kaynakça

1. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (DB. TDA)
2. Türkiye Dışişleri Arşivi (TDA): 41066/163737; 41066/163737, 41470/168775.
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
4. Sadâret Eyalet-i Mümtâze Bulgaristan (A.MTZ.04): 4/6.
5. Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO): 3619/271370.
6. Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH.MKT): 2884/46.
7. Hariciye Nezareti Sofya Sefareti (HR.SFR.04): 257/34, 257/46, 371/108, 371/109, 837/25, 837/31
8. Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası (HR. HMŞ.İŞO): 28/18.

9. Yıldız Perakende Yaveran, Maiyyet, Erkan-ı Harbiye Dairesi Evrakı (Y.PRK.MYD): 26/74.
10. Süreli Yayınlar Tanin Kitap ve Makale AYDIN Mahir, Şarkî Rumeli Vilayeti, TTK, Ankara 1992.
11. AYDIN Mahir, “Bulgaristan Komiserliği”, Belgeler, c. 17/sy. 21 (1996), ss. 71-120.
12. AYDIN Mithat, “Bulgaristan Yol Ayrımında: İvan S. Geşov Meselesi”, Belleten, c. 77/sy. 280 (Aralık 2013), ss. 1071-1102.
13. BAY Abdullah, “Osmanlı Gümrüğünde Bir Geçiş Belgesi: Pasavan veya Geçit Tezkeresi”, İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, sy. 43, ss. 325-356.
14. BAYRAKTAROVA Emine, Osmanlı Devleti-Bulgaristan Prensliği İlişkileri (1878-1908), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2002.
15. BAYUR Hilmi Kamil, Sadrazam Kâmil Paşa: Siyasi Hayatı, Sanat Basımevi, Ankara 1954.
16. CEYLAN Ayhan, “Bulgaristan Emâreti (Prensliği) Anayasası: 1870 Tırnova Anayasası”, İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Hukuk Sayısı, c. 21/sy. 44 (2022), ss. 630-677.
17. ERİM Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasî Tarih Metinleri, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, C. 1, Ankara 1953.
18. GENCER Ali İhsan, “Ayastefanos Antlaşması”, DİA, İstanbul 1991, C. 4, s. 225.
19. HACISALİHOĞLU Neriman Ersoy, “Bulgaristan Prensliği’nde İlan Edilen İlk Anayasa: Tırnova Anayasası”, Eski Çağ’dan Günümüze Yönetim Anlayışı ve Kurumlar, ed. Feridun M. Emecen, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2009.
20. HASANOĞLU Ergün, “Tophane Konferansı’na Giden Süreçte Şarkî Rumeli Vilayetinin İlhakının Diplomatik Boyutu (18 Eylül 1885–5 Kasım 1885)”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, c. 11/sy. 30, ss. 439-473.
21. HASANOĞLU Ergün, “İstanbul Bulgar Kapıkethüdalığı (1879–1909)”, X. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildiri Kitabı, ed. Feridun M. Emecen ve Ali Akyıldız, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2025, ss. 267-289.
22. HASANOĞLU Ergün, “Bir Siyasî Krizin Sonu: Ferdinand’ın Bulgar Prensi Olarak Resmen Tanınması ve İstanbul Ziyareti (1896)”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, c. 12/sy. 2, ss. 431-469.
23. İNALCIK Halil, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Kronik Kitap, İstanbul 2016.
24. KARAL Enver Ziya, Osmanlı Tarihi: Islahat Fermanı Devri 1856–1861, c. 6, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2011.
25. “Protocole” İmprimerie Mahmood Bey, Costantinople, 1909, ss. 4-14.
26. ŞENTÜRK Hüdai, Osmanlı Devleti’nde Bulgar Meselesi (1850-1875), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1992.
27. TEMİZER Abidin, “The Independence Process of Bulgaria and the First Ambassador of the Ottoman Empire to Sofia, Mustafa Asım Bey”, Belleten, c. 85/sy. 304 (Aralık 2021), ss. 1073-1104.
28. ÜNAL Hasan, “Ottoman Policy during the Bulgarian Independence Crisis, 1908–9: Ottoman Empire and Bulgaria at the Outset of the Young Turk Revolution”, Middle Eastern Studies, c. 34/sy. 4 (1998), ss. 135-176.
29. YILDIRIM Fatma Rodoplu ve Bülent Yıldırım, “Bulgar Milliyetçiliği”, Milliyetçiliğin Coğrafyaları II: Bulgaristan, Hindistan, İran, İtalya, Macaristan, Sırbistan, Yunanistan, ed. Dr. Yusuf Ziya Bölükbaşı, Gazi Kitabevi, Ankara 2020, ss. 21-66.
30. YILDIRIM Fatma Rodoplu, “Bulgar Milli Uyanışı ve Bulgar Milliyetçiliğinin Özellikleri”, Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, c. 2/sy. 1 (2020), ss. 87.
31. YILDIZ İsmail; Osmanlı Devleti’nin Son Dönemlerinde Bulgaristan’daki Bağımsızlık Faaliyetleri (1878-1908), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2008.