THE SONG AND QUATRAIN “SU DERENIN UZUNU” AMONG GAGAUZ WHO MIGRATED FROM EDIRNE TO KUMCIFTLIGI: PERSISTENCE IN ORAL TRADITION AND CULTURAL MEMORY

Öz

This study comparatively examines mani and folk song variants containing the line “Şu derenin uzunu” within the Turkish oral tradition. The study is based on observations conducted in public performance settings in Kumçiftliği (Orestiada, Greece), together with an evaluation of examples found in the TRT Turkish Folk Music repertoire, written sources, and online audio-visual recordings. Starting from the locally performed song known as Serseli (a folk song containing the “Şu derenin uzunu” formula), the analysis demonstrates that this verbal pattern circulates in both mani and folk song forms. The findings reveal that the formulaic line “Şu derenin uzunu / Kıramadım buzunu” is not limited to the Gagauz community, but is widely encountered across Anatolia and Turkish Thrace, as well as in the Balkans, Bessarabia, Azerbaijan, and the Halep region of Syria. Variations observed particularly in the third line—such as regional identity markers and dialectal features—indicate the coexistence of structural stability and contextual adaptation within oral culture. Framed within the concepts of formulaic structure and cultural memory, the study discusses how cultural continuity after migration is sustained through oral tradition.

Anahtar Kelimeler

• Gagauz
• Şu Derenin Uzunu
• Mâni
• Türkü
• Oral Culture
• Cultural Memory.

Etik Beyan

This study has been prepared in accordance with the principles of research and publication ethics. The data obtained through field observations and the compilation process were used solely for scientific purposes. As the data are based on observations conducted in publicly accessible performance settings, they do not include any personal data. All sources used in the study have been properly cited, and no plagiarism is involved. This study does not require ethics committee approval.

Edirne’den Kumçiftliği’ne Gagauzlarda “Şu Derenin Uzunu”: Türkü, Mâni ve Kültürel Bellek

Öz

Bu çalışma, Türkçe sözlü kültür dağarında yer alan “Şu derenin uzunu” dizesini içeren mâni ve türkü örneklerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışma, Yunanistan’ın Kumçiftliği (Orestiada) bölgesinde kamuya açık icra ortamlarında yapılan gözlemler ile TRT Türk Halk Müziği dağarı, yazılı kaynaklar ve çevrim içi ses ve görüntü kayıtlarında yer alan örneklerin birlikte değerlendirilmesine dayanmaktadır. Kumçiftliği’nde Serseli (“Şu derenin uzunu” kalıbını içeren türkü) adıyla icra edilen örnekten hareketle yürütülen inceleme, söz konusu kalıbın hem mâni hem de türkü formunda dolaşımda olduğunu ortaya koymaktadır. Bulgular, “Şu derenin uzunu / Kıramadım buzunu” kalıbının yalnızca Gagauz topluluğu ile sınırlı olmadığını; Anadolu ve Türkiye Trakyası’nın farklı yörelerinin yanı sıra Balkanlar, Besarabya, Azerbaycan ve Suriye’nin Halep bölgesinde de yaygın biçimde yer aldığını göstermektedir. Özellikle üçüncü dizede gözlemlenen söz çeşitlemeleri, yöresel kimlik adları ve ağız özellikleri, sözlü kültürde kalıp yapının korunması ile yerel bağlama uyarlanması arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktadır. Çalışma, söz konusu kalıbı kalıp söz yapısı ve kültürel bellek kavramı çerçevesinde değerlendirerek, göç sonrası kültürel sürekliliğin sözlü gelenek aracılığıyla nasıl sürdürüldüğünü tartışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gagauzlar
• Şu Derenin Uzunu
• Mâni
• Türkü
• Sözlü Kültür
• Kültürel Bellek.

Etik Beyan

Bu çalışma, araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında saha gözlemleri ve derleme süreciyle elde edilen veriler yalnızca bilimsel amaçlarla kullanılmıştır. Veriler, kamuya açık icra ortamlarının gözlemlenmesine dayandığından herhangi bir kişisel veri içermemektedir. Çalışmada yararlanılan tüm kaynaklara uygun biçimde atıf yapılmış olup intihal söz konusu değildir. Bu çalışma için etik kurul izni gerektiren bir durum bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. ARTUN Erman, “Tekirdağ’da Mani Söyleme Geleneği”, https://turkoloji.cu.edu.tr/HALK%20EDEBIYATI/4.php (Erişim 11 Şubat 2026).
2. ARTUN Erman, “Türk Halk Kültüründe Mani Söyleme Geleneği, Manilerin İletişim Boyutu ve İşlevselliği” IV. Uluslararası Türk Medeniyetlerinde Sözlü Kültür Geleneği (Türk Dünyasında Maniler) Sempozyumu Bildirileri (2007), ss. 21–31.
3. ASSMANN Jan, Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik, Ayrıntı Yayınları, İstanbul 2015.
4. AYVA Aziz, “Havsa (Edirne)’de Mâni Söyleme Geleneği” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 19 (2006), ss. 149-173.
5. Bartın Manileri, https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1879253829051934&id=1435168566793798&set=a.1465769603733694 (Erişim 15 Şubat 2026).
6. BAUMAN Richard ve Charles L. BRIGGS, “Poetics and Performance as Critical Perspectives on Language and Social Life” Annual Review of Anthropology 19 (1990), ss. 59-88.
7. BOEV Emil ve Hayriye SÜLEYMANOVA, Rodop Türküleri, Haz. Hasan Kızıldağ. ASOS Yayınları, İstanbul 2023.
8. BORATAV Pertev Naili, “Âşık Edebiyatı” Türk Dili Dergisi Türk Halk Edebiyatı Özel Sayısı 19/207 (1968), ss. 340-357.

9. CILGA Hüseyin, “Kangal’da Mani Söyleme Geleneği” http://huseyincilga.com/kangalda-mani-soyleme-gelenegi/ (Erişim 10 Şubat 2026).
10. CONNERTON Paul, How Societies Remember, Cambridge University Press, Cambridge 1989.
11. ÇAKIRÇOBAN Mehmet, “Manisa İli Demirci İlçesi Ayvaalanı Köyü Monografisi” Yüksek Lisans Tezi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, 2021.
12. ÇOPUR Ahmet, “Şebaboğlan”, 2024. https://www.youtube.com/watch?v=KzLGfugBkjs (Erişim 12 Şubat 2026). DEMİRCAN Ahmet, Simav Mânileri, Karaağaç Yayıncılık, Ankara 2017.
13. ERTAŞ Neşet, “Kar Yağar Üstüme”, Kalan Müzik, 1999. https://www.youtube.com/watch?v=gAYHrDr3ZRQ (Erişim 12 Ocak 2026).
14. GÜRGENTEPE Ceyhun, “Ordu İli Kumru İlçesi Monografisi”, Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi, 2019.
15. GÜRSEL Mahmut Selim, Çorum Manileri, Gürsel Yayın, Çorum 2010.
16. HALBWACHS Maurice On Collective Memory, University of Chicago Press, Chicago 1992.
17. HÜNERLİ Bülent Mihail Petroviç Gubaglo’nun Gagauz Folkloru Derlemeleri, Paradigma Akademi, Çanakkale 2020.
18. KARA Erdoğan, “Şavşat Yöresinden Derlenen Maniler” 1990. https://www.birikimler.com/savsat-yoresinden-derlenen-maniler/ (Erişim 10 Şubat 2026).
19. KAŞIKÇI Evrim, “Kalıp Ezgili Maniler: Edirne’den Yunanistan Kumçiftliği’ne (Orestiada) Göç Eden Gagauzlarda Sözlü Mirasın ve Kültürel Sürekliliğin İzleri”, V Международная научно-практическая конференция «Научно-образовательное пространство: реалии и перспективы повышения качества образования», Universitatea de Stat din Comrat, Comrat 2026, ss. 439-444.
20. KAŞIKÇI Evrim, “The Gagauz of Edirne” Bilig 114 (2025), ss. 53-88.
21. KAŞIKÇI Evrim Nehrin Ötesi: Yunanistan Kumçiftliği (Orestiada) Gagauzları Halk Kültürü, Trakya Üniversitesi Balkan Araştırma Enstitüsü Yayınları, Edirne 2023.
22. KAYA Doğan Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü, Akçağ Yayınları, Ankara 2007.
23. KIRCA Osman, “Şu Derenin Uzunu.” TRT Müzik, 2022. https://www.youtube.com/watch?v=dh3rnMENXg8 (Erişim 12 Şubat 2026).
24. Kırklareli Manileri, https://www.manilerimiz.com/kirklareli-manileri/ (Erişim 12 Şubat 2026).
25. Kocaözü Manileri, https://tr.wikisource.org/wiki/Koca%C3%B6z%C3%BC_manileri (Erişim 11 Şubat 2026).
26. LORD Albert Bates, The Singer of Tales, Harvard University Press, Cambridge MA, 1960.
27. ÖNAL Mehmet Naci, “Dobruca / Romanya Türklerinin Manileri ve Mani İncelemeleri” Omagiu Profesorului Mihai Maxim: Studii și Cercetări de Turcologie Contemporană. Haz. Călin Felezeu. Cluj-Napoca: Editura Tribuna, 2004, ss. 169–206.
28. PİR Hasan, Gümüşhane’nin Kültür Öğeleri, Gümüşhaneliler ve Gümüşhaneyi Sevenler Hizmet Vakfı Yayınları, 1996.
29. SIPOS János, “Néhány Kaukázusi Nép Zenéjéről.” Magyar Zene 43/2 (2005), ss. 193-212.
30. SUNGURLOĞLU İshak, Harput Yollarında, Elazığ Kültür ve Tanıtma Vakfı Yayınları, Ankara 1961.
31. ŞAN Adil, “Çobanbey Manileri.” https://blog.edebiyatdefteri.com/adilsan/siir/1450626-cobanbey-manileri/ (Erişim 15 Şubat 2026).
32. ŞEN Yasin, Dörtdivan Manileri, FCR Yayın, Ankara 2021.
33. TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı, Ay Doğar Aşmak İster (Rep. No: 1498), TRT Müzik Dairesi Başkanlığı, Ankara 1978.
34. TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı, Bu Dere Buz Bağladı (Rep. No: 4040), TRT Müzik Dairesi Başkanlığı, Ankara 1996.
35. TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı, Hele Dadaş Hoşmusan (Rep. No: 4289), TRT Müzik Dairesi Başkanlığı, Ankara 2001.
36. TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı, Şu Derenin Uzunu (Rep. No: 180), TRT Müzik Dairesi Başkanlığı, Ankara 1973. ÜÇÜNCÜ Meryem, “Gümüşhane Torul İlçesi Cizere Köyleri Monografisi.” Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi, 2019.
37. YILMAZ Bülent, “Ardahan Türkmenleri Müzik Geleneği.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2010.
38. YOLCU Mehmet Ali, Balıkesir Yöresi Manileri, Balıkesir Belediyesi Kent Arşivi Yayınları, Balıkesir 2013.
39. ZAJĄCZKOWSKI Włodzimierz. Język i Folklor Gagauzów z Bułgarii. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków 1966.
40. ZENGİN Hilal ve Çiğdem SÜTÇÜ. “Düzce İli Örneğinde Bulgaristan Kökenli Türklerin Mâni Söyleme Geleneği.” Karadeniz Araştırmaları 13/51 (2016), ss. 37-49.