Valide Gülnûş Emetullah Sultan Vakfı’na Ait Bir Hudûdnâmenin Tahlili: Osmanlı Kırsalında Mekân, Mülkiyet ve Tarihî Coğrafya

Öz

Osmanlı arşiv belgeleri arasında önemli bir yere sahip olan hudûdnâmeler, yalnızca devletlerarası sınırları değil, aynı zamanda vakıf ve mülk statüsündeki toprakların, köy, mezraa ve idarî birimlerin sınırlarını ayrıntılı biçimde kayıt altına alan resmî belgelerdir. Bu çalışma, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde TSMK. EH. 3037 numarayla kayıtlı olan ve Gülnûş Sultan’a ait vakfiyenin hudûdnâme bölümünü mercek altına almaktadır. Hudûdnâme, 18. yüzyıl başlarında Rumeli coğrafyasında (günümüz Bulgaristan’ı) yer alan Ziştovi, Lofça ve Tırnovi kazalarına bağlı çok sayıda köy ve mezraanın sınırlarını son derece tafsilâtlı biçimde tasvir etmektedir. Çalışmada öncelikle hudûdnâmenin fiziksel ve içerik özellikleri tanıtılacak, ardından sınır tariflerinde kullanılan terminoloji ve referans noktaları analiz edilecektir. Kaynağın tarihî coğrafya, iktisat tarihi, sosyal tarih ve dil bilimi açısından taşıdığı potansiyel, Alkan’ın ortaya koyduğu dörtlü sınıflandırma (ev/dükkân, tarla/köy, kaza/sancak, ülke) çerçevesinde değerlendirilecektir. Son olarak, Yiğit ve Demirtaş’ın CBS tabanlı haritalama yöntemi ışığında, belgede yer alan sınır bilgilerinin mekânsal veriye dönüştürülme imkânları tartışılacak ve müstakbel araştırmalar için bir yol haritası sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Hudûdnâme
• Gülnûş Sultan
• Tarihî Coğrafya
• Vakıf
• Köy Sınırları
• Rumeli

Teşekkür

Sunmuş olabileceğiniz fırsat için teşekkür ederim, işlerinizde kolaylıklar dilerim.

ANALYSIS OF A BOUNDARY DOCUMENT BELONGING TO THE VALİDE GÜLNÛŞ EMETULLAH SULTAN FOUNDATION: SPACE, PROPERTY AND HISTORICAL GEOGRAPHY IN THE OTTOMAN COUNTRYSIDE

Öz

Hudûdnâme, which hold an important place among Ottoman archival documents, are official documents that record in detail not only inter-state borders but also the boundaries of lands under waqf and property status, villages, hamlets, and administrative units. This study examines the hudûdnâme section of the waqf belonging to Gülnûş Sultan, registered under TSMK, EH. 3037 at the Topkapı Palace Museum Library. The hudûdnâme describes in great detail the boundaries of numerous villages and hamlets belonging to the districts of Ziştovi, Lofça and Tırnovi in the Rumeli region (present-day Bulgaria) in the early 18th century. The study will first introduce the physical and content characteristics of the document, followed by an analysis of the terminology and reference points used in the boundary descriptions. The potential of the document in terms of historical geography, economic history, social history and linguistics will be evaluated within the framework of Alkan's fourfold classification (house/shop, field/village, district/sanjak, country). Finally, in light of the GIS-based mapping method of Yiğit and Demirtaş, the possibilities of converting the boundary information in the document into spatial data will be discussed, and a roadmap for future research will be presented.

Anahtar Kelimeler

• Hudûdnâme
• Gülnûş Sultan
• Historical Geography
• Waqf
• Village Boundaries
• Rumelia

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi
2. Ali Emirî III. Ahmed (AE. SAMD. III) 71 7162
3. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi (TSMK)
4. Emanet Hazinesi (EH.) 3037.
5. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi Defteri
6. (VGMA.d.) 1640. s. 27-45.
7. Araştırma Eserleri AKBULUT Müşfika, Üsküdar Yeni Camii ve Külliyesi, Marmara Üniversitesi SBE, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2003.
8. AKYILDIZ Ali, Haremin Padişahı Valide Sultan, Timaş Yayınları, İstanbul 2017.

9. ALKAN Mustafa, “Osmanlı Devleti’nde Hudûdnâmelerin Kaynak Değeri Üzerine Bir Araştırma”, Akademik Bakış, C. 11/Sy.23 (2018), ss. 99-118.
10. ARGIT İpşirli, Betül, Rabia Gülnuş Emetullah Sultan 1640-1715, Kitap Yayınları, İstanbul 2014.
11. BARKAN Lütfi Ömer, “İslam-Türk Mülkiyet Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğu’nda Aldığı Şekiller III, İmparatorluk Devrinde Toprak Mülk ve Vakıfların Hususiyeti” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. 7/Sy. 4 (1941), ss. 906-942.
12. CİN Halil, “Arazi”. DİA, I, (1991), ss. 342-346.
13. ÇİÇEK Kemal, “Tuna Nehri’nin İnsanları: Osmanlı Antlaşmalarında Nehirlerin Barışcıl Kullanımına Dair Osmanlı Antlaşmaları” Osmanlı Devleti’nde Nehirler ve Göller I, Edit. Şakir Batmaz-Özen Tok, Kayseri: Not Yayınları, Kayseri 2015, ss. 707-713.
14. GÜLER Mustafa, Gülnûş Vâlide Sultan’ın Hayatı ve Hayratı I, Çamlıca Yayınları İstanbul, 2006.
15. GÜLTEPE Necati, H. 1106-1107 Tarihli Mühimme Defterine Göre Devlet Kararları, İstanbul Üniversitesi SBE, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul 1992.
16. İNALCIK Halil, Hicrî 835 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, TTK Yayınları, Ankara 1987.
17. İPŞİRLİ Mehmet, Gülnûş Emetullah Sultan. DİA, XIV (1996) ss. 248-249.
18. KALAFAT Murat, Gülnuş Emetullah Sultan’ın Baniliği, Erciyes Üniversitesi SBE, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kayseri 2011.
19. KÜTÜKOĞLU Mübahat, “Hududnâme”, DİA, XLIII, (1998) ss. 433-435.
20. KÜTÜKOĞLU Mübahat, S. Osmanlı Belgelerinin Dili, Kubbealtı Yayınları, İstanbul 1998.
21. SAKAOĞLU Necdet, Bu Mülkün Kadın Sultanları. Alfa Yayınları, İstanbul 2015.
22. SEZER Musa, “XVI. Yüzyılda İsmihan Sultan’a Ait Dupniçe Mülk Toprakları (Mülknâme ve Sınırnâme ile Birlikte)”, Journal of Turkish Research Institute, Sy. 62 (2018), ss. 375-395.
23. ORMAN SEZGİN T. Yeni Vâlide Külliyesi. DİA, XLIII (2013), ss. 303-304.
24. ÖZGÜLEŞ Muzaffer, Gülnuş Emetullah Sultan’ın İmar Faaliyetleri, İstanbul Teknik Üniversitesi FBE, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2013.
25. YİĞİT İlker ve Demirtaş, Hasan, “Osmanlı Dönemi Köy Sınırlarının Haritalanmasında Vakfiyeler ve Vakıf Hududnâme Defterleri”, 2. Uluslararası Osmanlı Coğrafyası Arşiv Kongresi Bildirileri II, Edit. Hatice Oruç, Mehmet Yıldırır, Songül Kadıoğlu, Ankara 2019, ss. 567-576.