Osmanlı Devleti'nde Nizamiye Mahkemelerine ve Gayrimüslim Hakimlere İlişkin Bir Değerlendirme

İnanç farkı gözetilmeksizin tüm tebaanın eşitliği, Tanzimat Dönemi’nin temel düsturunu oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, hak ve görevlerin eşitliği temelinde Osmanlı vatandaşlığı anlayışı ile gerek mevzuat gerek yargı örgütü boyutuyla laik nitelikli hukuki yapının resmen tesisi yönündeki girişimler, bu dönemdeki reform faaliyetlerini öncekilerden ayıran temel karakteristik özelliklerdir. Ancak bir İslam devleti olarak İslam hukukunun ve şer’iye mahkemeleri ile diğer geleneksel yargı mercilerinin de aynı zamanda varlığını koruduğu Osmanlı Devleti’nde, İslami esas ve uygulamalara bazı aykırılıklar taşıyan bu yeni girişimler, gayrimüslim tebaa ve yabancı devletlerin baskı ve zorlamaları karşısında karmaşa, çelişki ve çeşitli açılardan bir çıkmaza sebebiyet vermiştir. Bu durumun en güzel örneklerinden birini ise, gerek yapısı ve usulleri, gerek görev yapan hâkimler bakımından nizamiye mahkemeleri teşkil etmiştir. Dolayısıyla bu çalışmada nizamiye mahkemelerinin teşkilatı, usulleri, hâkimlerinin kaynağı ve İslam hukuku çerçevesinde meşruiyeti konuları ele alınacaktır. Burada gayrimüslim hâkimler, eşitlik ilkesi kapsamında özellikle dikkat edilen; ancak aynı zamanda bu mahkemelerin yetkinliğine, bazen de meşruiyetine ilişkin bazı çekincelere de mahal verebilen bir husus ihtiva etmesi dolayısıyla ayrıca değerlendirilecektir.

The equality of all subjects, regardless of their beliefs, constitutes the fundamental principle of the Tanzimat Period. In this context, the understanding of Ottoman citizenship based on the equality of rights and duties and the attempts to officially establish a secular legal structure in terms of both legislation and judicial organization are the basic characteristics that distinguish the reform activities of this period from the previous ones. However, in the Ottoman Empire, where Islamic law, religious courts and other traditional judicial authorities maintained their existence as an Islamic state, these new initiatives, which were in some ways contrary to Islamic principles and practices, caused confusion, contradiction and a deadlock in various aspects in the face of pressure and coercion from non-Muslim subjects and foreign states. One of the best examples of this situation is the nizamiye courts, both in terms of their structure and procedures, and the judges who serve. Therefore, in this study, the organization of the nizamiye courts, their procedures, the source of their judges and their legitimacy within the framework of Islamic law will be discussed. Here, non-Muslim judges will be evaluated separately, as they are a matter that is particularly taken into consideration within the scope of the principle of equality, but which may also lead to some reservations regarding the competence and sometimes the legitimacy of these courts.