Çocuk Suçluluğunda Rehabilitasyon Yaklaşımları: Kuramsal Temeller, Müdahale Modelleri ve Türkiye için Politika Önerileri
Öz
Çocuk suçluluğu, küresel ölçekte önemli bir toplumsal sorun olmaya devam etmekte; adalet sistemleri bireysel rehabilitasyon ile toplumsal güvenlik hedefleri arasında denge kurmaya çalışmaktadır. Bu çalışma, çocuk suçluluğunda rehabilitasyon yaklaşımlarını ele alan mevcut kanıt tabanını metodolojik çeşitliliğiyle haritalandırmayı amaçlayan bir kapsam belirleme incelemesidir (scoping review). Sistematik tarama sonucunda dahil etme kriterlerini karşılayan toplam 44 çalışma (meta-analizler, sistematik derlemeler ve destekleyici primer araştırmalar) senteze dahil edilmiştir. Çalışma PRISMA-ScR (PRISMA Extension for Scoping Reviews) yönergelerine uygun biçimde yürütülmüştür. Web of Science, Scopus, PsycINFO, Google Scholar ve ULAKBİM/TR Dizin veri tabanlarında gerçekleştirilen sistematik tarama sonucunda toplam 540 kayda ulaşılmış; yinelenen kayıtların çıkarılması ve dahil etme kriterlerinin uygulanmasının ardından 44 ampirik çalışma betimsel senteze (narrative synthesis) dahil edilmiştir. Ayrıca çalışmanın kuramsal altyapısını güçlendirmek amacıyla temel kriminoloji kaynakları ile ulusal ve uluslararası mevzuat belgelerinden ve raporlardan yararlanılmıştır.
Bulgular; gelişimsel psikopatoloji, sosyal öğrenme kuramı, ekolojik sistemler yaklaşımı, Genel Gerilim Kuramı, Sosyal Kontrol Kuramı, Risk-İhtiyaç-Yanıt Verebilirlik (RİYV) modeli ve yaşam seyri kriminolojisinin çocuk suçluluğunu açıklamada önemli kuramsal çerçeveler sunduğunu göstermektedir. Bilişsel-davranışçı terapi (BDT), çok sistemli terapi (ÇST), aile temelli müdahaleler, yönlendirme programları ve onarıcı adalet uygulamalarının yeniden suç işleme oranlarını anlamlı düzeyde azalttığı belirlenmiştir. Meta-analitik bulgular, iyi yapılandırılmış rehabilitasyon programlarının yeniden suç işlemeyi yaklaşık %10–30 oranında azaltabildiğini göstermektedir. Özellikle bilişsel bileşen içeren müdahalelerin daha güçlü etki büyüklükleri sergilediği; program etkinliğinin ise uygulama bütünlüğü (treatment fidelity), uzman personel niteliği ve bireyselleştirilmiş risk değerlendirmesiyle yakından ilişkili olduğu saptanmıştır. Buna karşılık yalnızca cezalandırıcı ve yoğun gözetim odaklı yaklaşımların sınırlı veya olumsuz sonuçlar doğurabildiği görülmüştür.
Türkiye bağlamında değerlendirildiğinde, çocuk adalet sisteminin önemli hukuki reformlara rağmen kanıta dayalı rehabilitasyon programları, standart risk değerlendirme araçları ve multidisipliner koordinasyon bakımından yapısal eksiklikler taşıdığı anlaşılmaktadır. Bu doğrultuda RİYV modelinin sisteme entegrasyonu, toplum temelli rehabilitasyonun güçlendirilmesi, onarıcı adalet uygulamalarının yaygınlaştırılması ve uzman personel eğitimlerinin artırılması temel politika önerileri olarak sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler
- çocuk suçluluğu
- rehabilitasyon
- onarıcı adalet
- çocuk adalet sistemi
- yeniden suç işleme
- bilişsel davranışçı terapi
Destekleyen Kurum
Etik Beyan
Teşekkür
Kaynakça
- Agnew, R., & White, H. R. (1992). An empirical test of general strain theory. Criminology, 30(4), 475-500. https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.1992. tb01113.x
- Akers, R. L. (1977). Deviant behavior: A social learning approach (2. baskı). Wadsworth. Akers, R. L., & Sellers, C. S. (2013). Criminological theories: Introduction, evaluation, and application (6. baskı). Oxford University Press.
- Andrews, D. A., & Bonta, J. (2010). The psychology of criminal conduct (5. baskı). LexisNexis Matthew Bender.
- Armelius, B. A., & Andreassen, T. H. (2007). Cognitive-behavioral treatment for antisocial behavior in youth in residential treatment. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2007(4), CD005650. https://doi.org/10.1002/14651858.CD005650.pub2
- Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice-Hall.
- Beck, A. T. (1999). Prisoners of hate: The cognitive basis of anger, hostility, and violence. HarperCollins.
- Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in the sociology of deviance. Free Press. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. (1989). United Nations Treaty Series, 1577, 3.
- Birleşmiş Milletler Pekin Kuralları. (1985). United Nations Standard Minimum Rules for the Administration of Juvenile Justice (Beijing Rules). UN General Assembly Resolution 40/33.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Adli Psikoloji
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Berke Taşcı
*
0009-0001-5431-8247
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
26 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
30 Mart 2026
Kabul Tarihi
31 Mayıs 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 8 Sayı: 2026