Hoşkadem Dönemi (865/1461-872/1467) Diplomatikası: Seçili Mersûm Üzerinden Yönetim Paradigmasını Okumak

Öz

Bu çalışma, XV. yüzyılın ikinci yarısında hüküm süren Sultan el-Melikü’z-Zâhir Seyfeddin Hoşkadem dönemine ait vesikaları incelemektedir. Makalede söz konusu belgelerin diplomatik form özellikleri, unvanları (elkāb) ve satır arası ifadeleri, diplomatik okuma yöntemiyle tahlil edilmiştir. Fermanlar, beratlar ve atama kararnameleri metinlerinin içeriğinden hareketle Hoşkadem dönemine ait yönetim paradigması, iktidarın meşrûiyet söylemi ve devlet aygıtının merkez-taşra ilişkilerinde sergilediği yönetim refleksleri çözümlenmiştir. Çalışma, Memlûk inşâ geleneğinin bürokratik standartlarını ortaya koymaktadır. Buna göre merkez, bir yandan askerî hiyerarşiyi sıkı bir denetimle tahkim etmekte, öte yandan sınır boylarındaki dinî kurumları hamiyet ve muafiyet politikalarıyla sisteme entegre ederek çok katmanlı bir yönetim paradigması sergilemektedir. İncelemeye konu olan fermânlar ve atama, muafiyet, imtiyaz gibi farklı işlevlere sahip beratlar salt idari birer belge değildir; merkezî iktidarın kendi meşrûiyetini nasıl inşa ettiğini gözler önüne seren zengin bir kaynak teşkil ederler. Öne çıkan birkaç fermân seçilerek diplomatik satır arası ifadeler üzerinden yapılan okuma, bu belgelerin bürokratik birer rutinden ibaret olmadığını; devletin toplumla ve bürokratik-askerî kadrolarıyla kurduğu ilişkiyi yansıttığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sultan Hoşkadem
• Diplomatik Okuma
• Yönetim Paradigması

Destekleyen Kurum

Yoktur.

Etik Beyan

Çalışmada katılımcılardan anket, görüşme, gözlem ya da deney yoluyla birincil veri ya da kişisel veri içeren herhangi bir içerik kullanılmamıştır. Bu nedenle etik kurul onayı gerekmemektedir.

The Diplomatics of the Reign of Hoshqadam (865/1461-872/1467): Reading the “Fine-Tuned” Governance Paradigm through Selected Marsumʹ

Öz

This study examines documents dating from the reign of Sultan al-Malik al-Ẓāhir Sayf al-Dīn Khushqadam, who ruled during the second half of the fifteenth century. Employing the method of diplomatic reading, the article analyzes the wording, diplomatic formal features, titulature (alqāb), and interlinear expressions of these documents. Drawing on the content of decrees, patents, and appointment decrees, the study examines the governance paradigm of the Khushqadam era, the legitimizing rhetoric of power, and the administrative reflexes of center-periphery relations within the state apparatus. The study demonstrates that, while illustrating the bureaucratic standards of the Mamluk chancery tradition, the center pursued a multi-layered governance paradigm -consolidating strict control over the military hierarchy on one hand, while integrating frontier religious institutions into the system through policies of exemption and patronage on the other. Rather than being mere administrative records, the decrees, patents, and appointment decrees examined here constitute a productive case for tracing bureaucratic practice, revealing how central authority constructed its own legitimacy. The diplomatic reading of interlinear expressions in several selected key decrees further demonstrates that these texts were not mere bureaucratic routine but rather reflect the relationship the state constructed with both society and its own bureaucratic-military cadres.

Anahtar Kelimeler

• Sultan Khushqadam
• Diplomatic Reading
• Governance Paradigm.

Destekleyen Kurum

None.

Etik Beyan

The study did not involve the collection of primary data or any content containing personal data through surveys, interviews, observations, or experiments with participants. Therefore, ethical approval was not required

Kaynakça

1. Aşıkpaşazâde. (1914). Tevârih-i Âl-i Osman. Matbaa-i Âmire.
2. Ayaz, F. Y. (2013). Memlûk tarihçilerine göre Dulkadıroğlu Şahsuvar Bey isyanı. Belleten, 77(279), 403-444. https://doi.org/10.37879/belleten.2013.403
3. Bauden, F. (2019). Mamluk diplomatics: The present state of research. F. Bauden ve M. Dekkiche (Ed.), Mamluk Cairo, a crossroads for embassies: Studies on diplomacy and diplomatics. (ss. 1-104). Brill.
4. Belge, H. (2020). Sina Dağı arşivinde Osmanlı izleri: Fermânlar ve imtiyazlar. Turkish Studies-Historical Analysis, 15(3).
5. Berchem, M. v. (1894). Matériaux pour un Corpus inscriptionum Arabicarum: Deuxième partie (Mémoires publiés par les membres de l’Institut Français d’Archéologie Orientale du Caire, Tome 43). Imprimerie de l’Institut Français d’Archéologie Orientale.
6. Bilgiç, C. (2019). Memlûk devletinde sultanların ünvân lakab ve nisbeleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
7. Dekkiche, M. (2019). Mamluk diplomacy: The present state of research. F. Bauden ve M. Dekkiche (Ed.), Mamluk Cairo, a crossroads for embassies: Studies on diplomacy and diplomatics içinde (ss. 105-182). Brill. https://doi.org/10.1163/9789004384637_003
8. Di Meglio, R. R. (1967). Un decreto di nomina alla “niyāba” di Tripoli di Siria al tempo del sultano mamelucco Khushqadam. Rivista degli Studi Orientali, 42(3), 229-240.

9. el-Kalkaşandî, E. b. A. (1914). Subhu’l-a’şâ fî sınâ’ati’l-inşâ (C. IV). Kahire: el-Metba’atü’l-Emîriyye.
10. el-Kalkaşendî, E. b. A. (1917). Ṣubḥu’l-aʿşâ fî ṣınâʿati’l-inşâ (C. XI). Kahire: el- Metba’atü’l-Emîriyye.
11. Ernst, H. (1960). Die mamlukischen Sultansurkunden des Sinai-Klosters. Harrassowitz.
12. Erzi, H. A. (1942). Bibliyografya: J. Sauvaget, Les décrets mamelouks de Syrie, Bulletin d’études orientales, Tome II, Fasc. 1 et 2, Paris: 1932. Vakıflar Dergisi, 2, 475-476. https://izlik.org/JA44AM92NP
13. Eser, M. E. (2023). Memlûkler döneminde (648-923/1250-1517) Ehl-i Zimme’nin istihdamı. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, 9(1), 101-118. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2023.9.1.07
14. Eser, M. E. (2024). Memlûkler Döneminde Mesâlime’nin Toplumsal Konumu. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 926-946. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1470994.
15. Eser, M. E. (2025). Memlûkler döneminde Kudüs’teki Zimmîler ve Müslümanlarla olan ilişkiler. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25(1), 175-191. https://doi.org/10.30627/cuilah.1633410.
16. Eser, M. E. (2026). Memlûkler Döneminde Filistin Toplumunu Oluşturan Dinî Gruplar. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27 (1), 324-349. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1735189.
17. Hirschler, K. (2016). From archive to archival practices: Rethinking the preservation of Mamluk administrative documents. Journal of the American Oriental Society, 136(1), 1-28. https://doi.org/10.7817/jameroriesoci.136.1.1
18. Holt, P. M. (1975). The position and power of the Mamlūk sultan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 38(2), 237-249. http://www.jstor.org/stable/613211
19. Humphreys, R. S. (2004). İslâm tarihi metodolojisi: Bir sosyal tarih uygulaması (F. Aydın & M. Bedir, Çev.). Litera Yayıncılık.
20. İbn İyâs, M. b. A. (1983). Bedâiu’z-zühûr fî vekâii’d-dühûr (M. Mustafa, Nşr.; C. I-V). el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb.
21. İbn Manzûr, M. M. el-Mısrî. (1991). Lisânü’l-ʿArab. Dâru Sâdır.
22. İbn Tağrîberdî. (1992). en-Nücûmu’z-Zâhire fî Mülûk Mısr ve’l-Kahire. (M. Hüseyin Şemseddin, Nşr.). Beyrut: Vezâretü’s-Sekâfe ve’l-İrşâd,
23. Merçil, E. (2012). Tevkî’. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (C. 41, ss. 35-36). Türkiye Diyanet Vakfı.
24. Moukarzel, P. (2014). Les franciscains dans le sultanat mamelouk des années 1330 jusqu’à 1516. Le Moyen Age, (1), 135-149.
25. Özcan, A. (1998). Hoşkadem. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 18, ss. 249-250). Türkiye Diyanet Vakfı.
26. Pahlitzsch, J. (2005). Mediators between East and West: Christians under Mamluk rule. Mamluk Studies Review, 9(2), 31–47. https://doi.org/10.6082/M19P2ZS5
27. Perho, I. (1995). The Mamluk Society of the 13th and 14th Centuries AD. Studia Orientalia, 74, 16-33.
28. Pirone, B. (2023). Firmani e altri documenti sul santo Cenacolo. Edizioni Terra Santa.
29. Reinfandt, L. (2013). Mamlūk documentary studies. In S. Conermann (Ed.), Ubi sumus? Quo vademus? Mamluk studies - state of the art (ss. 285-309). Göttingen: V&R Unipress.
30. Reinfandt, L. (2019). Strong letters at the Mamluk court. İçinde F. Bauden & M. Dekkiche (Ed.), Mamluk Cairo, a crossroads for embassies (ss. 214-237). Brill. https://doi.org/10.1163/9789004384637_005
31. Rizzo, A. (2019). Three Mamluk letters concerning the Florentine trade in Egypt and Syria: A new interpretation. In F. Bauden & M. Dekkiche (Eds.), Mamluk Cairo, a crossroads for embassies: Studies on diplomacy and diplomatics (pp. 782–797). Brill. https://doi.org/10.1163/9789004384637_027 Sauvaget, J. (1932). Décrets mamelouks de Syrie. Bulletin d’Études Orientales, 2(1), 1-52. http://www.jstor.org/stable/43996179
32. Shuqayr, N. U. (1916). Tarikh Sina al-qadim wal-hadith wa-jughrafiyatuha. Matba’at al-Ma’arif.
33. Sourdel-Thomine, J. (1952). Deux décrets Mamelouks de marqab. Bulletin d’études Orientales, 14, 61-64. http://www.jstor.org/stable/41603250.
34. Stern, S. M. (1966). Petitions from the Mamlūk period (notes on the Mamlūk documents from Sinai). Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 29(2), 233-276. http://www.jstor.org/stable/611178
35. Şener, H. İ. (1995). Ferkadân. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (C. 12, ss. 399-400). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/ferkadan
36. Yiğit, İ. (2008). Memlûkler. Kayıhan Yayınları.