KAZAK ŞAİR TURMAĞAMBET İZTİLEVULI’NIN ŞİİRLERİNDE “KADIN” İMGESİ

Öz

Kazak Halk Şairi Turmağambet İztilevulı, 9 Temmuz 1882 tarihinde Türkistan Eyaleti’ne bağlı Sırderya bölgesindeki Kazalı ilçesinin Kuvandariya yönetim birimine bağlı Aktaylak’ta (bugünkü Kazakistan’ın Akmescit bölgesindeki Karmakşı ilçesi) dünyaya gelmiştir. İlköğrenimini geleneksel eğitim yöntemlerinin uygulandığı mahalle mektebinde tamamlayan İztilevulı, daha sonra öğrenimine Özbekistan’ın Buhara şehrindeki Mir-Arab Medresesi’nde devam etmiştir. 1899 yılında Kökeldaş Medresesi’ne geçerek burada eğitimini tamamlamış ve ardından doğduğu köye dönerek öğretmenlik ve mollalık yapmaya başlamıştır. Halkın her kesiminin eğitimi konusunda ilerici davranmış, çocuklar ve kadınların eğitimine bilhassa önem vererek birçok şiirini onlar için kaleme almıştır. Eğitim hayatında, özellikle Kökeldaş Medresesi'nde tanıştığı önemli düşünür ve eğitimci Sadreddin Aynî'nin üzerindeki etkisi dikkat çekicidir. Aynî’nin düşünceleri, onun hem meslekî hem sanatsal hem de fikrî gelişimine yön vermiştir. Turmağambet İztilevulı’nın şiirlerinde kadın figürü, yalnızca estetik bir “sevgili” tasviriyle sınırlı kalmayıp toplumsal ve ahlaki bir anlam alanı içinde çok katmanlı biçimde kurulmaktadır. Şair, geleneksel Kazak sözlü-yazılı kültürünün idealize edici güzellik unsurlarını (beden betimlemeleri, benzetmeler, mazmunlar) kullanırmış aynı zamanda eş, anne, gelin ve genç kız gibi farklı kadın kimliklerini gündelik hayatın pratikleri ve değer dünyasıyla ilişkilendirerek temsil etmiştir. Bu çerçevede kadın, kimi şiirlerde sevgi ve hayranlığın odak noktası, kimi metinlerde aile içi düzenin kurucu unsuru, kimi örneklerde ise mizah ve hiciv aracılığıyla toplumsal eleştirinin merkezidir. Ayrıca didaktik söylemin belirginleştiği metinlerde kadın figürü; eğitim, edep, sorumluluk ve toplumsal saygınlık gibi temalar için örnek olma işlevi görür. Böylece İztilevulı’nın poetikası, kadın imgesini hem kültürel gelenekle süreklilik içinde hem de dönemin sosyal dönüşümlerine duyarlı bir bakışla yeniden üretir.

Anahtar Kelimeler

• Turmağambet İztilevulı
• Kazak Halk Edebiyatı
• Kadın imgesi

THE IMAGE OF ‘WOMAN’ İN THE POEMS OF THE KAZAKH POET TURMAGAMBET IZTİLEVULİ

Öz

Kazakh folk poet Turmagambet Iztileuli was born on July 9, 1882, in the village of Aktaylak, which was part of the Kuvandariya administrative unit in the Kazaly district of the Syr Darya region in the Turkestan Province (present-day Karmakshy district of the Akmeshit region in Kazakhstan). Iztileuli completed his primary education at a traditional neighborhood school (maktab) where classical teaching methods were applied. He later continued his studies in Bukhara, Uzbekistan, at the Mir-Arab Madrasah. In 1899, he transferred to the Kokeldash Madrasah, where he completed his education before returning to his native village to work as a teacher and mullah. He adopted a progressive approach to the education of all segments of society, placing particular emphasis on the education of children and women, and wrote many of his poems specifically for them. One of the most influential figures in his educational journey was the prominent thinker and educator Sadriddin Ayni, whom he met during his time at Kokeldash Madrasah. Ayni’s ideas had a profound impact on Iztileuli’s professional, artistic, and intellectual development. In Turmagambet Iztileuli’s poetry, the female figure is constructed in a multi-layered manner that exceeds a purely aesthetic portrayal of the “beloved” and is situated within broader social and moral frameworks. While the poet employs the idealizing beauty codes of the Kazakh oral–written tradition (physical description, simile, and conventional imagery), he also represents diverse female identities—such as wife, mother, bride, and young woman—by linking them to everyday practices and a shared value system. Within this perspective, women appear at times as the focus of affection and admiration, at times as a constitutive element of familial order, and in other instances as a vehicle for social critique articulated through humor and satire. Moreover, in poems where a didactic tone becomes prominent, the female figure functions as an instrument of counsel and exemplarity around themes such as education, propriety, responsibility, and social respectability. Consequently, Iztileuli’s poetics rearticulates the image of women both in continuity with cultural tradition and with a sensitivity to the social transformations of his period.

Anahtar Kelimeler

• Turmagambet Iztileuli
• Kazakh Folk Literature
• Kazakh Poets

Kaynakça

1. Ӓbdezulı, Q. (2007, November 16). Dastandık dunietanyım: Turmagambet Iztilevulı jӓne Qazaq ӓdebietindegi dastandıq jır ulgileri. Dala men Qala, 24–25.
2. Baydildaev, M. (2020, May 18). Turmağambet İztiileuovtıñ ömiri men şığarmaşılığı [Turmağambet Izti̇leuov’un hayatı ve eserleri]. Qarmaqşı tañı. https://qarmaqshy-tany.kz/zanalyk/ruhaniyt/13455-trmaambet-ztleuovty-mr-men-shyarmashylyy.html
3. Dildabek, N. A. (2021, February 27 ). Sırdıñ suñğıla aqını – Turmağambet Iztilewovtıñ satiralıq öleñderi. Bilim-all.kz https://bilim-all.kz/article/14526-Qazaqpyn
4. Eluwbaev, D. (2014, 14 qañtar). Turmağambet aqınnıñ tapqırlığı. Sır Boyı. https://old.syrboyi.kz/tanim/1059-trmaambet-aynny-tapyrlyy.html
5. Ercilasun, A. B. (2004). Türk dünyası edebiyatları tarihi. Akçağ.
6. Iztilevulı, T. (2007a). Şığarmaları (T. 1: Minajat, köñil qos, joqtaw öleñderi jäne türmede jazılğan jırları) (Qurastırğan: M. Baydildaev & A. Almatov). Almatı: Jazuwşı.
7. Iztilevulı, T. (2007b). Şığarmaları (T. 2: Arnaw öleñder, tolğawlar, taqpaqtar, şağın şumaqtar, rubayattar, naqıl sözder) (Qurastırğan: M. Baydildaev & A. Almatov). Almatı: Jazuwşı.
8. Iztilevulı, T. (2007c). Şığarmaları (T. 3: Aytıstar, aralıq sözder, mısaldar, xıqaya-dastandar) (Qurastırğan: M. Baydildaev & A. Almatov). Almatı: Jazuwşı.

9. Iztilevulı, T. (2007d). (T. 4: Estelikter, maqalalar, murağattıq qujattar) (Qurastırğan: M. Baydildaev & A. Almatov). Almatı: Jazuwşı.
10. Janberşiyeva, U., Oralova, G. S., Tölebayeva, A. T., & Kamişeva, G. A. (2023). Sır süleyleriniñ (Turmağambet, Jüsip, Omar) mısal öleñderindegi şığıstıq dästür. Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 4(145), 121–131. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2023-145-4-121-131.
11. Janberşieva, U., Oralova, G. S., Tölebayeva, A. T. (2024). Firdowsi “Şahnaması” jäne Turmağambet. Keruen, 83(2), 174–183. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2024.2-13.
12. Kınacı, C. (2016). Kazak edebiyatında imaj ve kimlik (1925-1991). Bengü Yayınları.
13. Mırzabaev, S., Turmağambet – 130, Kieli Meken: https://sites.google.com/site/kielimeken/turmagambet (Erişim Tarihi: 31 Aralık 2025).
14. Özkan, İ. (2015). Kazak Türkleri edebiyatı. Türk Tarih Kurumu.
15. Qosan, S. (2019, 23 şilde). Turmağambet Iztileuulınıñ jaña qoljazbasy tabıldı. Egemen Qazaqstan, s. 5.
16. Qosanov, S. Q., Kӓkenova, A. M., & Adilḫanova, J. S. (2023). Jazba aqındar şığarmaşılığındağı şığıs stili [Oriental style in the work of Kazakh poets]. Turkic Studies Journal, 5(2), 167–184. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-167-184.
17. Täjibaev atındağı Qızılorda oblıstıq ämbe-bap ğılımi kitapxanası. (2017). Sır süleyleri: Bibliografiyalıq körsetkiş (Qurast.: A. Maxambetova). Qızılorda, kitapkhana.kz. https://kitapkhana.kz/uploads/files/2025-02/1739453081_syr-sleyler-2017.pdf
18. Tulebaeva, A. T., & Tuyakbaev, G. A. (2023). T. İztilevulınıñ ğibrat, nasiḫat öleñderindegi pedagogikalıq közqarastar [Pedagogical views in T. Iztileuuly’s instructive and propaganda verses]. Bulletin of the L. N. Gumilyov Eurasian National University. Pedagogy. Psychology. Sociology Series, 142(1), 269–283. https://doi.org/10.32523/2616-6895-2023-142-1-269-28
19. Turmağambet Iztilewulı: “Esterlikter, maqalalar, xattar, muragattıq qujattar” (yazar sayfası/tanıtım). https://kitap.kz (Erişim tarihi: 31 Aralık 2025)
20. Zelinski, K. (1978). Sovyet edebiyatı (Funda Savaş, Çev.). Konuk Yayınları.