ESKİ UYGURCA KŞANTİ KILGULUK NOM BİTİG’DE KÖKTEŞ EŞ DİZİMLER

Öz

Bu çalışmada, Eski Uygurca Budist metinlerinden biri olan Kşanti Kılguluk Nom Bitig’de yer alan kökteş eş dizimler incelenmiş ve yapı bakımından sınıflandırılmıştır. Çalışmanın amacı, Eski Uygurcadaki figura etymologica yapılarının dilbilimsel özelliklerini ortaya koymak ve bu yapıların eş dizimlilik bağlamında değerlendirilmesine katkı sağlamaktır. Araştırma, yalnızca ad + eylem birleşimiyle kurulan örneklerle sınırlandırılmıştır. Veri kaynağı olarak J. Wilkens tarafından yayımlanan metin esas alınmış; belge çözümlemesi ve betimsel çözümleme yöntemleri kullanılmıştır. Yapıtın çeviri yazılı metni taranarak kökteş eş dizimler fişlenmiş ve yapısal özelliklerine göre değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda metinde ad + eylem birleşimiyle kurulmuş 27 kökteş eş dizim belirlenmiştir. Bu yapılar yalın + türemiş, türemiş + türemiş ve türemiş + yalın biçimlerinde sınıflandırılmıştır. Ayrıca eş dizimlerin durum ve iyelik ekleriyle kullanılabildiği tespit edilmiştir. Çalışmada figura etymologica teriminin Türkçede kullanılan iştikaklı cinas ve iştikaklı ikileme karşılıkları yerine kökteş eş dizim terimi önerilmiş ve bu yapıların eş dizimlilik kuramı çerçevesinde değerlendirilebileceği ileri sürülmüştür. Araştırma sonuçlarının Eski Türkçe, köken bilimi, deyim bilimi ve derlem bilimi çalışmalarına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Uygurca
• Kşanti Kılguluk Nom Bitig
• Kökteş Eş Dizim
• İştikaklı Cinas
• İştikaklı İkileme

COGNATE COLLOCATIONS IN THE OLD UYGHUR KŠANTİ KILGULUK NOM BİTİG

Öz

This study examines the cognate collocations found in Kšanti Kılguluk Nom Bitig, an Old Uyghur Buddhist text, and classifies them structurally. The aim of the study is to reveal the linguistic characteristics of figura etymologica structures in Old Uyghur and to evaluate these structures within the framework of collocation theory. The research is limited to cognate collocations formed by noun + verb combinations. The data source of the study is the edition published by Jens Wilkens, and document analysis together with descriptive analysis methods were employed. The transliterated text of the work was scanned comprehensively, and cognate collocations were identified and analyzed according to their structural features. As a result of the analysis, 27 cognate collocations formed by noun + verb combinations were identified in the text. These structures were classified into three groups: simple + derived, derived + derived, and derived + simple forms. It was also determined that the first elements of these collocations can occur with case and possessive suffixes. Instead of the Turkish equivalents iştikaklı cinas and iştikaklı ikileme traditionally used for the term figura etymologica, this study proposes the term cognate collocation and argues that such structures can be evaluated within the scope of collocation theory. The findings are expected to contribute to studies on Old Turkic, etymology, phraseology, and corpus linguistics.

Anahtar Kelimeler

• Old Uyghur
• Kšanti Kılguluk Nom Bitig
• Figura Etymologica

Kaynakça

1. Ağca, F. (2015a). Maitrisimit Nom Bitig örneğinde Eski Uygurcada iştikaklı ikilemeler. X. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı.
2. Ağca, F. (2015b). Eski Uygurca iştikaklı ikilemeler üzerine. Alkış Bitigi Kemal Eraslan Armağanı (Ed. Bülent Gül). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 17-30.
3. Bozok, E. (2012). Eski Uygur Türkçesinde iştikaklı ikilemeler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
4. Bozok, E. (2018). Eski Türkçede iştikaklı ikilemelerle kurulan deyimler. X. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, 332-337.
5. Erikli, F. (2023). Anlam temelli bir eşdizim yaklaşımı: F. J. Hausmann örneği. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 7(2), 412-26.
6. Firth, J. R. (1957). A synopsis of linguistic theory 1930-1955. Studies in Linguistic Analysis, Blackwell, 1-32. İmer, K., Kocaman, A., Özsoy A. S. (2011). Dilbilim sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
7. Saussure, F. de (çev. B. Vardar) (1998). Genel dilbilim dersleri. Multilingual.
8. Tekin, Ş. (1976). Uygurca Metinler II Maytrisimit Burkancıların Mehdisi Maitreya ile Bulusma Uygurca İptidai Bir Dram. Sevinç Matbaası.

9. Vardar, B. (2002). Açıklamalı dil bilim terimleri sözlüğü. Multilingual.
10. Wilkens J. (2007). Das buch von der sündentilgung. Edition des alttürkisch-buddhistischen Kšanti Kılguluk Nom Bitig. Brepols Publishers.