Türkçe Öğretmenleri ve Öğretmen Adaylarının Yapay Zekâya Yönelik Tutumları ve Görüşleri: Karma Yöntemli Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma, ana dili eğitimi bağlamında Türkçe öğretmenleri ile öğretmen adaylarının yapay zekâya yönelik tutumlarını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Karma yöntemle yürütülen araştırmada nicel bulgular, öğretmenlerin yapay zekâya yönelik tutumlarının öğretmen adaylarına göre anlamlı düzeyde daha olumlu olduğunu ortaya koymuştur. Nitel bulgular ise her iki grubun da yapay zekânın öğretim sürecini kolaylaştırma, zaman kazandırma, fikir ve materyal üretme gibi katkılarını dile getirmekle birlikte, öğretmen adaylarının yapay zekânın öğrencilerin düşünme becerisini azaltması ve yanlış bilgiler üretmesi gibi pedagojik risklere öğretmenlerden daha fazla vurgu yaptığını göstermektedir. Her iki grup da yapay zekâyı öğretmenin yerini alan bir unsurdan ziyade öğretmen rehberliğinde anlam kazanan destekleyici bir araç olarak konumlandırmıştır. Mesleki deneyimin teknolojiye duyulan güveni artırdığını gösteren bu bulgular ışığında öğretmen yetiştirme ve hizmet içi eğitim süreçlerinde yapay zekânın pedagojik, etik ve eleştirel kullanımına yönelik uygulamalı içeriklerin geliştirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zekâ
• Türkçe eğitimi
• öğretmen tutumları
• öğretmen adayı tutumları

Attitudes and Views of Turkish Language Teachers and Teacher Candidates Regarding Artificial Intelligence: A Mixed-Method Study

Öz

This study compares the attitudes of Turkish language teachers and teacher candidates regarding artificial intelligence in the context of mother tongue education. Quantitative findings from the mixed-method research revealed that teachers’ attitudes toward artificial intelligence were significantly more positive than those of teacher candidates. Qualitative findings showed that while both groups mentioned the contributions of artificial intelligence in facilitating the teaching process, saving time, and generating ideas and instructional materials, teacher candidates emphasized the pedagogical risks of artificial intelligence such as reducing students’ thinking skills and generating false information, more than teachers did. Both groups positioned artificial intelligence as a supportive tool that made sense under teacher guidance rather than as a replacement for the teacher. In light of these findings suggesting that professional experience increased trust in technology, it is recommended that practical content be developed on the pedagogical, ethical, and critical use of artificial intelligence in teacher training and in-service education processes.

Anahtar Kelimeler

• Artificial intelligence
• Turkish language education
• teacher attitudes
• teacher candidate attitudes

Kaynakça

1. Aksakal, Ş., Emre, İ., & Özbek, M. (2024). Sınıf öğretmenlerinin yapay zekâya ilişkin tutumlarının belirlenmesi. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 7(1), 1-13. https://dergipark.org.tr/en/pub/eyyad/issue/85880/1436081
2. Alhalangy, A. G. I., & AbdAlgane, M. (2023). Exploring the impact of AI on the EFL context: A case study of Saudi universities. Journal of Intercultural Communication, 23(2), 41-49. https://doi.org/10.36923/jicc.v23i2.125
3. Banaz, E., & Maden, S. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ tutumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(2), 1173-1180. https://doi.org/10.24315/tred.1430419
4. Bezjak, S. (2024). Perceptions and perspectives: Understanding teachers’ attitudes towards AI in education. In MakeLearn 2024: Artificial intelligence for human-technologies-economy sustainable development (pp. 399–406). ToKnow Press.
5. Biermann, O. C. (2022). Writers want AI collaborators to respect their personal values and writing strategies: A human-centered perspective on AI co-writing [Unpublished doctoral dissertation]. University of British Columbia.
6. Bonner, E., Lege, R., & Frazier, E. (2023). Large language model-based artificial intelligence in the language classroom: Practical ideas for teaching. Teaching English with Technology, 23(1), 23-41. https://doi.org/10.56297/BKAM1691/WIEO1749
7. Burke, P. F., Schuck, S., Aubusson, P., Kearney, M., & Frischknecht, B. (2018). Exploring teacher pedagogy, stages of concern and accessibility as determinants of technology adoption. Technology, Pedagogy and Education, 27(2), 149–163. https://doi.org/10.1080/1475939X.2017.1387602
8. Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2019). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.

9. Chan, C. K. Y., & Tsi, L. H. Y. (2024). Will generative AI replace teachers in higher education? A study of teacher and student perceptions. Studies in Educational Evaluation, 83, Article 101395. https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2024.101395
10. Chen, Y. C. (2024). Effects of technology-enhanced language learning on reducing EFL learners’ public speaking anxiety. Computer Assisted Language Learning, 37(4), 789–813. https://doi.org/10.1080/09588221.2022.2055083
11. Cojean, S., Brun, L., Amadieu, F., & Dessus, P. (2023). Teachers’ attitudes towards AI: What is the difference with non-AI technologies?. In Proceedings of the 45th Annual Conference of the Cognitive Science Society (pp. 2069-2076). https://hal.science/hal-04163383
12. Creswell, J. W. (2016). Nitel araştırma yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Siyasal Kitabevi.
13. Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). Sage.
14. Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340.
15. Doğan, F. N. (2025). Türkçe öğretmeni adaylarının yapay zekâya yönelik tutumları ile yapay zekâ okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişki. International Journal of Language Academy, 13(4), 197-215. 10.29228/ijla.88194
16. Eker, C., & Halıcı-Gürbüz, S. (2024). Matematik öğretmenlerinin matematik dersinde yapay zekâ kullanımına yönelik yeterlilik algıları. Sosyal, Beşerî ve İdari Bilimler Dergisi, 7(7), 513-528. https://doi.org/10.26677/TR1010.2024.1425
17. Ertmer, P. A., & Ottenbreit-Leftwich, A. T. (2010). Teacher technology change: How knowledge, confidence, beliefs, and culture intersect. Journal of Research on Technology in Education, 42(3), 255-284.
18. Fathi, J., Rahimi, M., & Derakhshan, A. (2024). Improving EFL learners’ speaking skills and willingness to communicate via artificial intelligence-mediated interactions. System, 121, 103254. https://doi.org/10.1016/j.system.2024.103254
19. Fuller, F. F. (1969). Concerns of teachers: A developmental conceptualization. American Educational Research Journal, 6(2), 207-226. https://doi.org/10.2307/1161894
20. García-Santillán, A., Moreno-García, E., Carlos-Castro, J., Zamudio-Abdala, J. H., & Garduño-Trejo, J. (2012). Cognitive, affective and behavioral components that explain attitude toward statistics. Journal of Mathematics Research, 4(5), 8-18. https://doi.org/10.5539/jmr.v4n5p8
21. George, D., & Mallery, P. (2010). SPSS for Windows step by step: A simple guide and reference, 17.0 update (10th ed.). Pearson.
22. Godwin-Jones, R. (2021). Big data and language learning: Opportunities and challenges. Language Learning, 25(1), 4-19. https://doi.org/10.64152/10125/44747
23. Guo, K., Zhong, Y., Li, D., & Chu, S. K. W. (2023). Effects of chatbot-assisted in-class debates on students’ argumentation skills and task motivation. Computers & Education, 203, Article 104862. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2023.104862
24. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2015). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri, felsefe-yöntem-analiz. Seçkin.
25. Haroud, S., & Saqri, N. (2025). Generative AI in higher education: Teachers’ and students’ perspectives on support, replacement, and digital literacy. Education Sciences, 15(4), 396. https://doi.org/10.3390/educsci15040396
26. Karagöl, E., & Kaynak, U. S. (2025). Yapay zekâ destekli yazma becerisi eğitimi: Yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde ChatGPT uygulamaları. BUGU Dil ve Eğitim Dergisi, 6(3), 309-330. http://dx.doi.org/10.46321/bugu.1201
27. Karagöl, E., & Yıldırım-Bilgen, D. (2025). Türkçe eğitiminde yapay zekâ kullanımı: Türkçe eğitimcileri yapay zekâ hakkında ne düşünüyor? Ana Dili Eğitimi Dergisi, 13(2), 356-374. https://doi.org/10.16916/aded.1611540
28. Karaman, K., & Köse, M. (2025). Fen bilimleri öğretmen ve öğretmen adaylarının yapay zekâya yönelik tutumları ile yapay zekâ okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi (EYYAD), 8(2), 177-197. https://doi.org/10.70325/eyyad.1782927
29. Karasar, N. (1998). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel Yayın.
30. Kaya, F., Aydin, F., Schepman, A., Rodway, P., Yetişensoy, O., & Demir Kaya, M. (2022). The roles of personality traits, AI anxiety, and demographic factors in attitudes toward artificial intelligence. International Journal of Human-Computer Interaction, 40(2), 497–514. https://doi.org/10.1080/10447318.2022.2151730
31. Kim, R. (2024). Effects of ChatGPT on Korean EFL learners’ main-idea reading comprehension via top-down processing. Language Research, 60(1), 83-106. https://doi.org/10.30961/lr.2024.60.1.83
32. Klimova, B., Pikhart, M., Benites, A. D., Lehr, C., & Sanchez-Stockhammer, C. (2023). Neural machine translation in foreign language teaching and learning: A systematic review. Education and Information Technologies, 28, 663–682. https://doi.org/10.1007/s10639-022-11194-2
33. Kohnke, L., Moorhouse, B. L., & Zou, D. (2023). ChatGPT for language teaching and learning. RELC Journal, 54(2), 537-550. https://doi.org/10.1177/00336882231162868
34. Köroğlu, A., & Kana, F. (2025). Türkçe öğretmeni adaylarının dil öğretiminde yapay zekâ kullanımına ilişkin görüşleri. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(45), 1-37. https://doi.org/10.35675/befdergi.1560034
35. Kuhail, M. A., Alturki, N., Alramlawi, S., & Alhejori, K. (2023). Interacting with educational chatbots: A systematic review. Education and Information Technologies, 28, 973–1018. https://doi.org/10.1007/s10639-022-11177-3 Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
36. Marshall, C., Rossman, G. B., & Blanco G. L. (2022). Designing qualitative research. Sage.
37. Mujahidah, M., Tarigan, F. N., Dj, M. Z., Husain, M. P. M., Sanjaya, D., & Yusuf, M. (2025). Teachers’ perceptions and attitudes towards artificial intelligence (AI) integration in suburban school. Journal of Curriculum and Teaching, 14(2), 98-112. https://doi.org/10.5430/jct.v14n2p98
38. Nazaretsky, T., Ariely, M., Cukurova, M., & Alexandron, G. (2022). Teachers’ trust in AI-powered educational technology and a professional development program to improve it. British Journal of Educational Technology. 53(4), 914-931. https://doi.org/10.1111/bjet.13232
39. Patton, M. Q. (1987). How to use qualitative methods in evaluation. Sage.
40. Pokrivčáková, S. (2019). Preparing teachers for the application of AI-powered technologies in foreign language education. Journal of Language and Cultural Education, 7(3), 135–153. https://doi.org/10.2478/jolace-2019-0025
41. Saatçioğlu, Ö., & Topsakal, E. (2025). Öğretmen adaylarının yapay zekâya yönelik tutumlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. International Journal of Social Sciences, 9(2), 168-191. http://dx.doi.org/10.30830/tobider.sayi. 22.10
42. Sarıkaya, B., & Kavan, N. (2024). Türkçe öğretmeni adaylarının yapay zekâya yönelik tutumlarının incelenmesi. Electronic Journal of Education Sciences, 13(26), 191-203. https://doi.org/10.55605/ejedus.1550010
43. Steiss, J., Tate, T., Graham, S., Cruz, J., Hebert, M., Wang, J., Moon, Y., Tseng, W., Warschauer, M., & Olson, C. B. (2024). Comparing the quality of human and ChatGPT feedback of students’ writing. Learning and Instruction, 91, Article 101894. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2024.101894
44. Sumakul, D. T., Hamied, F. A., & Sukyadi, D. (2022). Artificial intelligence in EFL classrooms: Friend or foe?. LEARN Journal: Language Education and Acquisition Research Network, 15(1), 232-256.
45. Tan, Ç., Ceylan, Y., & Öztürk, O. (2023). Öğretmenlerin yapay zekâya karşı tutumlarının incelenmesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(67), 7-83. https://doi.org/10.29228/SOBIDER.73772
46. Wu, X-Y. (2024). Artificial intelligence in L2 learning: A meta-analysis of contextual, instructional, and social-emotional moderators. System, 126, 103498. https://doi.org/10.1016/j.system.2024.103498
47. Xu, T., & Wang, H. (2024). The effectiveness of artificial intelligence on English language learning achievement. System, 125, 103428. https://doi.org/10.1016/j.system.2024.103428
48. Yeo, M. A. (2023). Academic integrity in the age of artificial intelligence (AI) authoring apps. TESOL Journal, 14(3), 1-12. https://doi.org/10.1002/tesj.716
49. Yıldırım-Bilgen, D., & Karagöl, E. (2025). Türkçe öğretmeni adaylarının gözünden yapay zekâ teknolojileri. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(46), 654-672. https://doi.org/10.35675/befdergi.1605113
50. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.