Erken Okuryazarlık Müdahalesinin İki Dilli Okul Öncesi Dönem Çocukların Türkçe Dil Gelişimi ve Erken Okuryazarlık Becerileri Üzerindeki Etkisi

Öz

Bu araştırmada dillerinden biri Türkçe olan iki dilli okul öncesi çocuklar için geliştirilen Erken Okuryazarlık Eğitim Programının iki dilli çocukların dil gelişimine ve erken okuryazarlık becerilerine olan etkisi incelenmektedir. Çalışma kapsamında karma araştırma modelinin yakınsayan paralel desen yaklaşımı kullanılmıştır. Araştırma Kırgızistan’da ikamet eden 27’si deney 27’si kontrol toplam 54 beş altı yaş grubu iki dilli çocuk ve deney grubundaki çocukların ebeveynleri ile gerçekleştirilmiştir. Verilerin toplanmasında İki Dilli Çocuklar İçin Türkçe Değerlendirme Aracı, Erken Okuryazarlık Becerileri Değerlendirme Aracı ve Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formundan faydalanılmıştır. Nicel verilerin analizi parametrik testlerle, nitel verilerin analizi ise içerik analizi yöntemi ile yapılmıştır. Bulgular, Erken Okuryazarlık Eğitim Programına katılan iki dilli çocukların Türkçe dili ve erken okuryazarlık becerilerindeki gelişimin kontrol grubundaki çocuklara kıyasla anlamlı düzeyde daha yüksek ve büyük etki büyüklüğüne sahip olduğunu ortaya koymuştur. Nitel bulgular ile bu ilerleme desteklenmektedir. Çalışma sonucunda iki dilli okul öncesi dönem çocukların destekleyici dil uygulamaları ve ihtiyaca yönelik erken okuryazarlık programları ile dil ve erken okuryazarlık becerilerinde gelişmeler olduğu saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dil gelişimi
• erken okuryazarlık becerileri
• iki dillilik
• okul öncesi dönem

Effects of Early Literacy Intervention on Turkish Language Development and Early Literacy Skills in Bilingual Preschool Children

Öz

This study examined the effectiveness of an Early Literacy Education Program developed for bilingual preschool children who spoke Turkish as one of their languages on their language development and early literacy skills. A convergent parallel mixed-methods design was employed. The study was conducted with a total of 54 bilingual children aged 5-6 years residing in Kyrgyzstan, including 27 children in the experimental group and 27 children in the control group, as well as the parents of the children in the experimental group. Data were collected using the Turkish Assessment Tool for Bilingual Children, the Early Literacy Skills Assessment Tool and a Semi-Structured Interview Form. Quantitative data were analyzed using parametric tests, whereas qualitative data were analyzed through content analysis. The findings revealed that bilingual children who participated in the Early Literacy Education Program demonstrated significantly greater improvements in Turkish language development and early literacy skills than those in the control group, with large effect sizes. The qualitative findings also supported this progress. Overall, the study demonstrated that supportive language practices and needs-based early literacy programs supported the development of language and early literacy skills in bilingual preschool children.

Anahtar Kelimeler

• Language development
• early literacy skills
• bilingualism
• preschool period

Kaynakça

1. Anderberg, A., & Ruby, M. M. (2013). Preschool bilingual learners’ receptive vocabulary development in school readiness programs. NABE Journal of Research and Practice, 4(1), 34-59. https://doi.org/10.1080/26390043.2013.12067767
2. Aydın, M. (2019). Kırgızistan’da iki dillilik ve çok dillilik. S. Şen ve M. Mangır (Eds.), 11. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildiri Kitabı içinde (s. 1458-1464). 11. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu'nda sunulan bildiri, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
3. Baker, C. (2006). Foundations of bilingual education and bilingualism. Multilingual Matters.
4. Baker, C. (2011). Anne-babalar ve öğretmenler için rehber iki dilli eğitim (S. Güvener, Çev.). Heyamola.
5. Bayraktar, V., & Temel, F. (2014). Yazı farkındalığı becerileri. F. Temel. (Ed.). Dil ve erken okuryazarlık (ss. 63-88). Hedef CS.
6. Bee, H., & Boyd, D. (2009). Çocuk gelişim psikolojisi. Kaknüs.
7. Berk, L. E. (2018). Bebekler ve çocuklar doğum öncesinden orta çocukluğa (N. I. Erdoğan, Çev.). Nobel Akademi.
8. Borre, A. J., Bernhard, J., Bleiker, C., & Winsler, A. (2019). Preschool literacy intervention for low-income, ethnically diverse children: Effects of the early authors program through kindergarten. Journal of Education for Students Placed at Risk (JESPAR), 24(2), 132-153.

9. Bronfenbrenner, U. (1994). Ecological models of human development. In International Encyclopedia of Education (Vol. 3, 2nd ed.). Elsevier.
10. Buran, A. (2010). Türk dünyasında dil ilişkileri, çok dillilik ve dil değiştirme. Türk Yurdu, 272(30), 67-70.
11. Christensen, L. B., Johnson, R. B., & Turner, L. A. (2015). Araştırma yöntemleri desen ve analiz. (A. Aypay, Çev. Ed.). Anı.
12. Creswell, J. W. (2017). Araştırma deseni, nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları. (S. B. Demir, Çev.). Eğiten.
13. Culatta, B., Reese, M., & Setzer, L.A. (2006). Early literacy instruction in a dual-language (Spanish-English) kindergarten. Communication Disorders Quarterly, 27(2), 67-82. https://doi.org/10.1177/15257401060270020501
14. Cummins, J. (2000). Language, power and pedagogy: Bilingual children in the crossfire. Multilingual Matters.
15. Çetin, A. (2019). Erken okuryazarlık becerileri eğitim programının erken okuryazarlık ve erken matematik becerileri üzerine etkisinin incelenmesi (Tez No. 533652) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
16. Demirel, Ö. (2017). Eğitimde program geliştirme. Pegem.
17. Deniz, A., & Gönen, M.S. (2020). Resimli öykü kitaplarını değerlendirme ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 4(2), 88-116.
18. Duran, L., Roseth, C.J., & Hoffman, P. (2015). Effects of transitional bilingual education on Spanish-speaking preschoolers’ literacy and language development: Year 2 results. Applied Psycholinguistics, 36(4), 921-951. https://doi.org/10.1017/S0142716413000568
19. Escudero, P., Escobar, G.P., Diskin-Holdaway, C., & Hajek, J. (2025). Enhancing heritage and additional language learning in the preschool years: Longitudinal implementation of the Little Multilingual Minds program. Frontiers in Language Science, 4, 1-14. https://doi.org/10.3389/flang.2025.1604196
20. Fargas-Malet, M., McSherry, D., Larkin, E., & Robinson, C. (2010). Research with children: Methodological issues and innovative techniques. Journal of Early Childhood Research, 8(2), 175-192. https://doi.org/10.1177/1476718X09345412
21. Farver, A.M., Lonigan, C.J., & Eppe, S. (2009). Effective early literacy skill development for young Spanish-speaking English language learners: an experimental study of two methods. Child Development, 80(3), 703-719. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2009.01292.x
22. Gagarina, N., & Milano, A. (2021). Grammatical development within a context of early bilingual education and language support programs. M. Schwartz, (Ed). In Handbook of early language education (pp. 56-75). Springer.
23. Gass, S. M., & Selinker, L. (2008). Second language acquisition. An introductory course. Taylor & Francis Group.
24. Glesne, C. (2015). Nitel araştırmaya giriş (A. Ersoy & P. Yalçınoğlu, Çev. Ed.). Anı.
25. Gürbüz, Y.E. (2011). Orta Asya’nın ortasında bir ada: Kırgızistan. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 15(1), 419-447.
26. Hammer, C.S., Hoff, E., Uchikoshi, Y., Gillanders, C., Castro, D.C., & Sandilos, L.E. (2014). The language and literacy development of young dual language learners: A critical review. Early Childhood Research Quarterly, 29, 715-733. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2014.05.008
27. Hoff, E., Core, C., Place, S., & Rumiche, R. (2011). Dual language exposure and early bilingual development. Journal of Child Language, 39(1), 1-27. https://doi.org/10.1017/S0305000910000759
28. İşlek, S. (2021). Sosyoekonomik düzey açısından risk altında olan çocuklarda paylaşımlı kitap okuma: ebeveyn uygulamalı erken okuryazarlık müdahalesi (Tez No. 675174) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
29. Justice, L.M., Dynia, J.M., Hijlkema, M.J., & Sánchez Chan, A. (2020). Designing and implementing a bilingual early-literacy program in indigenous Mexico villages: family, child and classroom outcomes. Educational Sciences: Theory and Practice, 20(2), 1-15. https://doi.org/10.12738/jestp.2020.2.001
30. Karaman G. (2013). Erken Okuryazarlık Becerilerini Değerlendirme Aracı’nın geliştirilmesi, geçerlik ve güvenirlik çalışması (Tez No.336090) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
31. Kargın, T., Güldenoğlu, İ.B., & Gengeç, H. (2021). Erken okuryazarlık ve okuma ilişkisi. T. Kargın, D. Altun, İ. B. Güldenoğlu (Eds.). Değerlendirmeden uygulamaya tüm yönleriyle erken okuryazarlık (ss. 2-23). Pegem Akademi.
32. Karusoo-Musumeci, A., Lim, M. L., & Peters, R. (2025). Parent perspectives on bilingual intergenerational programs for preschool-aged children in Australia. Journal of Intergenerational Relationships, 1-23. https://doi.org/10.1080/15350770.2025.2507309
33. Kirk. R. E. (2008). Statistics: An introduction. Thomson Wadsworth.
34. Köse, O. (2017). Geçmişten günümüze göç II. Canik Belediyesi Kültür.
35. Küçükünal, I.S., & Öğretir Özçelik, A.D. (2025). Investigation of the effect of Gazi Reading Writing Education Program on children's auditory processing skills. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (H. U. Journal of Education) 40(1), 39-46.
36. Lonigan, C.J. (2007). Vocabulary development and the development of phonological awareness skills in preschool children. Vocabulary acquisition: Implications for reading comprehension, 15-31.
37. Mao, W., & Pesco, D. (2025). Chinese mothers perspectives on supporting young children’s language development through dialogic reading and co-viewing. Journal Child Family Study, 34(1), 724-736.
38. Miles, M.B., & Huberman, A.M. (2016). Nitel veri analizi (S. Akbaba Altun ve A. Ersoy, Çev). Pegem Akademi.
39. Miller, C., & Movahedazarhouligh, S. (2025). Enhancing dual language development in preschool programs: A focus on intentional language instruction and adult-child interactions. Early Childhood Educational Journal, 53(4), 1-23. https://doi.org/10.1007/s10643-024-01842-2
40. Neuman, S.B., & Dickinson, D.K. (2018). Erken okuryazarlık araştırmaları el kitabı (G. Akoğlu & C. Ergül, Çev.). Nobel.
41. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2010). PISA 2009 assessment framework: Key competencies in reading, mathematics and science. OECD.
42. Orusbaev, A., Mustajoki, A., & Protassova, E. (2008). Multilingualism, Russian Language and Education in Kyrgyzstan. International Journal of Bilingual Education and Bilingualism, 11(3–4), 476-500. https://doi.org/10.1080/13670050802148806
43. Otto, B. (2006). Language development in early childhood. Pearson.
44. Öğretir Özçelik, A. D., & Kurt Yahşi, B. (2025). İki dilli Türk çocukların erken okuryazarlık becerilerine yönelik ihtiyaç analizi. Millî Eğitim, 54(245), 117-152. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1523924
45. Parpucu, N., & Dinç, B. (2021). Fonolojik farkındalık. Anı.
46. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev. Ed.). Pegem Akademi.
47. Piaget, J. (2011). Çocukta dil ve düşünme (S. E. Siyavuşgil, Çev.). Palme.
48. Restrepo, M., Castilla, A., Schwanenflugel, P., Neuharth-Pritchett, S., Hamilton, C., & Arboleda, A. (2010). Effects of a supplemental Spanish oral language program on sentence length, complexity and grammaticality in Spanish-speaking children attending English-only preschools. Language, Speech and Hearing Services in Schools, 41, 3-13. https://doi.org/10.1044/0161-1461(2009/06-0017)
49. Schwartz, M. (2014). Language First model on vocabulary development among preschool bilingual children. Reading and Writing, 27(1), 709-732. https://doi.org/10.1007/s11145-013-9463-2
50. Schwartz M., Wee Koh P., XiChen B., Sinke M., & Geva, E. (2015). Through the lens of teachers in two bilingual programmes: a look at early bilingual education. Language, Culture and Curriculum 29(2), 141-168. https://doi.org/10.1080/07908318.2015.1103250
51. Sun, H., Yın, B., Amsan, N., & O’Brien, A. (2017). Differential effects of internal and external factors in early bilingual vocabulary learning: The case of Singapore. Applied Psycholinguistics, 35(2), 1-29.
52. Şimşek, Z.C. (2017). Farklı kitap okuma tekniklerinin 48-66 ay grubu çocuklarının dil gelişimine olan etkileri (Tez No. 481776) [Doktora Tezi, Pamukkale Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi
53. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
54. Temel, F., Genç Çopur, H., Akpınar, Ü., İnci, M. A., Özdemir, E. B., Balcı, A., … Ertürk, Z. (2021). İki dilli çocuklar için Türkçe değerlendirme aracı (İÇ-TDA)’nın geliştirilmesi ve geçerlik-güvenirlik çalışması. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 9(3), 686-707. https://doi.org/10.16916/aded.857191
55. Trawick-Smith, J. (2018). Erken çocukluk döneminde gelişim (Çok kültürlü bir bakış açısı) (B. Akman, Çev. Ed.). Nobel Akademi.
56. Türkiye Cumhuriyeti. (1973). National Education Basic Law (Law No. 1739). Official Gazette, No. 14574.
57. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (1953). The use of vernacular languages in education. UNESCO.
58. Ünal, U., Najimudinova, S., & Özdil, T. (2015). Kırgızistan’da Türk girişimcilerin profili üzerine bir araştırma. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(5), 329-345.
59. Veneziano L., & Hooper J. A. (1997). Method for quantifying content validity of health related questionnaires. American Journal of Health Behavior, 21(1), 67-72.
60. Vygotsky, L. S. (1998). Düşünce ve dil. S. Koray (Çev.). Toplumsal Dönüşüm.
61. Wilson, S.J., Dickinson, D.K., & Rowe, D.W. (2013). Impact of an Early Reading First program on the language and literacy achievement of children from diverse language backgrounds. Early Childhood Research Quarterly, 28(3), 578-592. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2013.03.006
62. Yıldız, C. (2012). Yurtdışında yaşayan Türk çocuklarına Türkçe öğretimi: Almanya örneği. Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı.
63. Yıldız, C., Arslan K., & Thomas, R. (2021). İki dillilik ve dil edinimi (Almanya’da Türkçe-Almanca iki dilli büyüyen çocuklar üzerine bir inceleme). Pegem Akademi.
64. Yılmaz, F., & Şekerci, H. (2016). Ana dil sorunsalı: Sınıf öğretmenlerinin deneyimlerine göre ilkokul öğrencilerinin yaşadıkları sorunlar. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 4(1), 47-63. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.4c1s3m
65. Zhang, J., Pelletier, J., & Doyle, A. (2010). Promising effects of an intervention: Young children’s literacy gains and changes in their home literacy activities from a bilingual family literacy program in Canada. Frontiers of Education in China, 5(1), 409-429. https://doi.org/10.1007/s11516-010-0108-9
66. Zhou, J., Mai, Z., Lau, E., Lum, C., Thian, A.L., & Yip, V. (2025). Cross and within-language associations between phonological, lexical and grammatical domains in Mandarin-English bilingual preschoolers in Singapore. Journal of Speech, Language and Hearing Research, 68(2), 636-653.