Educational Objectives in Ottoman Military Lower Secondary Schools: A Cognitive Level Analysis Based on the Revised Bloom Taxonomy

Öz

The first seeds of modern education in the Ottoman Empire emerged in military technical schools due to the necessity of army reform. Because traditional schools were inadequate in preparing students for higher education, military middle schools were established on January 9, 1875. Renowned for discipline and modern curricula, these schools surpassed civilian counterparts and played a critical role in training the Republic’s founding generation, notably Mustafa Kemal Atatürk. This study presents a cognitive analysis of objectives in the 1905 military lower secondary schools curriculum using the Revised Bloom’s Taxonomy (RBT). Through document analysis, 849 objectives were coded across RBT’s knowledge and cognitive process dimensions. Findings reveal that instructional objectives focused primarily on conceptual (56,90%) and procedural (32,86%) knowledge; understanding (53,00%) and application (19,32%) levels dominated cognitive processes. The complete absence of metacognitive knowledge and creation-level objectives indicates that the curriculum did not develop students’ self-regulation, strategic learning, and original production. Consequently, these schools effectively transmitted technical knowledge but remained limited in developing higher-order skills like analysis, evaluation, and creation. This study underscores the necessity of source-based comparative analyses to understand the historical impacts of educational policies and military pedagogy. Sharing this coding scheme enables future comparisons with programs from different years.

Anahtar Kelimeler

• Military Lower Secondary School
• Cognitive Level Analysis
• Revised Bloom Taxonomy
• History of Education
• Ottoman Empire

Osmanlı Askerî Rüştiyelerinde Öğretim Hedefleri: Yenilenmiş Bloom Taksonomisi Çerçevesinde Bilişsel Düzey Analizi

Öz

Osmanlı Devleti’nde modern eğitimin ilk nüveleri, ordunun ıslahı zorunluluğuyla askerî teknik okullarda ortaya çıkmıştır. Geleneksel okulların bu yüksekokullara öğrenci yetiştirmedeki yetersizliği üzerine, 9 Ocak 1875’te askerî rüştiyeler kurulmuştur. Bu okullar, disiplini ve modern müfredatıyla sivil rüştiyelere göre üstün kabul edilmiş ve Mustafa Kemal Atatürk başta olmak üzere Cumhuriyet’in kurucu kadrolarının yetişmesinde önemli rol oynamıştır. Bu çalışma, 1905 tarihli “Mekatib-i Rüşdiye-i Askeriye” talimatnameleri temelinde askerî rüştiye müfredatında yer alan amaç ve kazanımların Yenilenmiş Bloom Taksonomisi (YBT) çerçevesinde bilişsel düzey analizini sunmaktadır. Doküman analizi yöntemiyle tespit edilen 849 hedef, YBT’nin bilgi ve bilişsel süreç boyutlarına göre kodlanmıştır. Bulgular, öğretim hedeflerinin ağırlıklı olarak kavramsal (%56,90) ve işlemsel (%32,86) bilgiye odaklandığını; bilişsel süreçler bakımından ise anlama (%53,00) ve uygulama (%19,32) düzeylerinin baskın olduğunu ortaya koymaktadır. Metabilişsel bilgi ve yaratma düzeyine yönelik hiçbir hedefin bulunmaması, programın öğrencinin öz-düzenleme, stratejik öğrenme ve özgün üretim becerilerini geliştirme amacını taşımadığını açıkça ortaya koymaktadır. Sonuçlar, askerî rüştiyelerin teknik bilgi aktarımında etkin bir rol oynadığını; ancak analiz, değerlendirme ve yaratma gibi üst düzey bilişsel süreçlerin geliştirilmesinde sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır. Çalışma, eğitim politikaları ve askerî pedagojinin tarihsel etkilerini anlamada kaynak temelli karşılaştırmalı analizlerin gerekliliğini vurgulamaktadır. Bu bağlamda kodlama şemasının paylaşılması, ileride farklı yıllara ait programlarla karşılaştırma yapılmasına imkân tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Askerî Rüştiye
• Bilişsel Düzey Analizi
• Yenilenmiş Bloom Taksonomisi
• Eğitim Tarihi
• Osmanlı Devleti

Kaynakça

1. Altınova, A. (2010). Osmanlı modernleşmesinde rüşdiye mektepleri [Doctoral thesis, Gazi University Institute of Social Sciences]. Ankara.
2. Aydın, M. (2014). II. Abdülhamid döneminde Manastır vilayetinde rüşdiye okullarının gelişimi. History Studies, 6(5), 51-84. https://www.historystudies.net/dergi/tar201512fbcbe.pdf
3. Bekdemir, M. & Selim, Y. (2008). Revize edilmiş bloom taksonomisi ve cebir öğrenme alanı örneğinde uygulaması. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(2), 185-196. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/67433
4. Beydilli, K. (2020a). Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 31, pp. 513-514). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
5. Beydilli, K. (2020b). Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 31, pp. 515-516). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
6. Bilirli, T. (2021). Osmanlı Devleti’nde modern eğitim kurumlarından rüşdiye mektepleri; Çaycuma rüşdiye mektebi örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(4), 3834-3852. https://doi.org/10.15869/itobiad.978830
7. Bümen, N. T. (2006). Program geliştirmede bir dönüm noktası: Yenilenmiş Bloom taksonomisi. Eğilim ve Bilim, 31(142), 3-14. https://scispace.com/pdf/program-gelistirmede-bir-donum-noktasi-yenilenmis-bloom-4kwqblvpf8.pdf
8. Cücük, E. (2020). Osmanlı’da eğitimin modernleşmesi ve Ahmed Kemal Paşa: Biyografisi, eğitim politika ve uygulamaları. Ankara: Pegem Akademi.

9. Çelik, S., Kul, Ü. & Çalık Uzun, S. (2018). Ortaokul matematik dersi öğretim programındaki kazanımların yenilenmiş Bloom taksonomisine göre incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(2), 775-795. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2018.18.37322-431437
10. Dindar, H. & Demir, M. (2006). Beşinci sınıf öğretmenlerinin fen bilgisi dersi sınav sorularının Bloom taksonomisine göre değerlendirilmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(3), 87-96. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gefad/issue/6752/90792
11. Eroğlu, D. & Sarar Kuzu, T. (2014). Türkçe ders kitaplarındaki dilbilgisi kazanımlarının ve sorularının Yenilenmiş Bloom Taksonomisine göre değerlendirilmesi. Başkent University Journal of Education, 1(1), 72-80.
12. Güler, A., Halıcıoğlu, M. B., & Taşğın, S. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma: Teorik çerçeve - Pratik öneriler. Seçkin Yayıncılık.
13. Güler, Z. (2007). Osmanlı ordusunun modernleşmesinde Von Der Goltz Paşa’nın rolü [Master’s thesis, Mersin University]. Mersin.
14. Kaya Doğanay, F. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e rüşdiye mektepleri [Doctoral dissertation, Atatürk University]. Erzurum.
15. Kızıltepe, Z. (2015). Nitel araştırmada veri toplama. In F. N. Seggie & Y. Bayyurt (Ed.), Nitel araştırma yöntem, teknik, analiz ve yaklaşımları (pp. 43-58). Ankara: Anı Yayıncılık.
16. Köksal, N. (2007). Osmanlı Devleti’nde modernleşme dönemi askerî eğitim sistemi (1840-1908) [Master’s thesis, Kırıkkale University]. Kırıkkale.
17. Krathwohl, D. R. (2009). Bloom Taksonomisinin Revizyonu: Genel Bir Bakış (Trans. D. Köğce, M. Aydın, & C. Yıldız). İlköğretim Online, 8(3), 1-7.
18. Kurşun Tükenmez, Ö. (2023). II. Abdülhamid döneminde modern askerî eğitim sistemi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(86), 456-477. https://doi.org/10.17755/esosder.1173833
19. Mehmed Esad. (H. 1310). Mirât-ı Mekteb-i Harbiyye. İstanbul: Artin Asaduryan Matbaası.
20. Mekatib-i Rüşdiye-i Askeriye Beşinci Sene Müfredat Programlarıyla Usul-i Tedrisiye ve İmtihaniyesi Hakkında Talimatname. (1905). Dersaadet: Harbiye-i Şahane Matbaası.
21. Mekatib-i Rüşdiye-i Askeriye Birinci Sene Müfredat Programlarıyla Usul-i Tedrisiye ve İmtihaniyesi Hakkında Talimatname. (1905). Dersaadet: Harbiye-i Şahane Matbaası.
22. Mekatib-i Rüşdiye-i Askeriye Dördüncü Sene Müfredat Programlarıyla Usul-i Tedrisiye ve İmtihaniyesi Hakkında Talimatname. (1905). Dersaadet: Harbiye-i Şahane Matbaası.
23. Mekatib-i Rüşdiye-i Askeriye İkinci Sene Müfredat Programlarıyla Usul-i Tedrisiye ve İmtihaniyesi Hakkında Talimatname. (1905). Dersaadet: Harbiye-i Şahane Matbaası.
24. Mekatib-i Rüşdiye-i Askeriye Üçüncü Sene Müfredat Programlarıyla Usul-i Tedrisiye ve İmtihaniyesi Hakkında Talimatname. (1905). Dersaadet: Harbiye-i Şahane Matbaası.
25. Mekâtib-i Rüşdiye-i Askeriyeye Kabul Olunacak Şakirdan ile Tedrisi Mukarrer Olan Derslerin Program ve Üss-i Mizanıyla Usul-i İmtihaniyelerine Dair Talimattır. (1881). İstanbul: Mekteb-i Fünun-ı Harbiye-i Şahane Matbaası.
26. Özcan, A. (1997). Harbiye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 16, pp. 115-119). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
27. Özdemir, Ş. S. (2020). Adana kız lisesi’nin (askeri rüştiye okulu) kültürel miras kapsamında mekânsal analizi [Master’s thesis, Atılım University]. Ankara.
28. Parmaksız, E. (2008). II. Abdülhamid dönemi (1876-1909) eğitim sistemi, eğitim yapıları ve askerî rüşdiyeler [Doctoral dissertation, Yıldız Technical University]. İstanbul.
29. Patoğlu, E. B. (2018). Osmanlı Devleti’nde askeri rüştiyeler. [Doctoral dissertation, Gaziantep University]. Gaziantep.
30. Patoğlu, F. (2025). Kadının modern eğitime ilk adımı: İnas rüştiyeleri [Doctoral dissertation, Gaziantep University]. Gaziantep.
31. Salnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmaniyye, Sene H. 1294.
32. Sarı, N. (2004). Mekteb-i Tıbbiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 29, pp. 2-5). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
33. Savaş, G. (2023). Osmanlı Devleti’nde askerî eğitim alanındaki gelişmeler (19. yüzyıl). Harp Tarihi Dergisi, 7, 99-140. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3138254
34. Somel, S. A. (2015). Osmanlı’da eğitimin modernleşmesi (1839-1908). İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Şirin, Y. (2023). Osmanlı askerî eğitim sisteminde ödül ve ceza uygulaması: Dersaadet askerî idadisi Rumî 1264-1265 tarihli ceza defteri transkripsiyonu ve değerlendirmesi [Master’s thesis, Milli Savunma University]. İstanbul.
36. Takvim-i Vekayiʽ. (August 26, 1875) [H. 26 Rajab 1292].
37. Tanin. (October 10, 1909) [H. 25 Ramadan 1327].
38. Tekdal, D. (2020). Osmanlı modernleşme döneminde bir taşra okulu: Malatya erkek rüşdiyesi (1870-1899). e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12(3), 369-409. https://doi.org/10.26791/sarkiat.747355
39. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Turkey, State Archives Directorate, Ottoman Archives] (BOA), Yıldız Sadâret Resmî Evrakı (Y.A.RES), 57/8.
40. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Turkey, State Archives Directorate, Ottoman Archives] (BOA), Yıldız Mütenevvi Maruzât Evrakı (Y.MTV), 175/215.
41. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [Presidency of the Republic of Turkey, State Archives Directorate, Ottoman Archives] (BOA), İrâde Maârif Nezâreti (İ.MF), 7/40.
42. Türkol, R. (2007). Eyüp Askerî Rüştiyesi’nin (1910-1916) giden evrak defteri ve değerlendirilmesi [Master’s thesis, Kırıkkale University].
43. Unat, F. R. (1964). Türkiye eğitim sisteminin gelişmesine tarihi bir bakış. Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
44. Uyar, M. & Erickson, E. J. (2017). Osmanlı askeri tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
45. Ürkmez, N. & Tozlu, S. (2016). Modernleşme dönemi Osmanlı taşrasında eğitim kurumları (Gümüşhane örneği). Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 14(20), 81-114.
46. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.