Ortaokul Öğrencilerinin Eleştirel Düşünme Becerileri ile Girişimcilik Becerileri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Öz

Günümüz bilgi çağında eğitim sistemlerinin temel hedefi, öğrencilere bilgi aktarımının ötesinde eleştirel düşünme ve girişimcilik gibi üst düzey becerileri kazandırmaktır. Bu doğrultuda mevcut araştırmanın amacı, ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ile girişimcilik becerileri arasındaki ilişkiyi incelemektir. İki değişken arasındaki ilişkiyi ve yordama durumunu belirlemek amacıyla yordayıcı korelasyonel desenin kullanıldığı araştırmanın örneklemini, 2024–2025 eğitim-öğretim yılında Gaziantep ilinde öğrenim gören 686 ortaokul (5., 6., 7. ve 8. sınıf) öğrencileri oluşturmaktadır. Verilerin toplanmasında "Eleştirel Düşünme Eğilimi Ölçeği" ve "Girişimcilik Ölçeği" kullanılmıştır. Elde edilen veriler, betimsel istatistikler, Pearson korelasyon, basit ve çoklu doğrusal regresyon analizleriyle çözümlenmiştir. Araştırma bulguları, öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerinin orta, girişimcilik eğilimlerinin ise orta-yüksek düzeyde olduğunu göstermektedir. İki beceri arasında anlamlı ve pozitif yönde bir ilişki saptanmış; çoklu regresyon analizi sonucunda diyalektik düşünme alt boyutunun girişimcilik eğilimini pozitif ve anlamlı düzeyde yordadığı belirlenmiştir. Buna karşın, analiz ve eğilim alt boyutlarının girişimcilik üzerinde negatif yönlü etkileri olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen sonuçlar ışığında, eleştirel düşünme ve girişimcilik becerilerinin eş zamanlı gelişimini destekleyen bütüncül öğretim programlarının geliştirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eleştirel düşünme
• Girişimcilik
• Ortaokul öğrencileri

An Investigation into the Relationship between Secondary School Students’ Critical Thinking Skills and Entrepreneurship Skills

Öz

In today’s information age, the primary aim of education systems is to equip students with higher-order skills such as critical thinking and entrepreneurship, going beyond the mere transfer of knowledge. In line with this, the aim of the present study is to examine the relationship between secondary school students’ critical thinking tendencies and their entrepreneurial skills. The sample for this study, which utilized a predictive correlational design to determine the relationship between the two variables and the predictive status, consisted of 686 secondary school students (Years 5, 6, 7 and 8) studying in Gaziantep province during the 2024–2025 academic year. The ‘Critical Thinking Propensity Scale’ and the ‘Entrepreneurship Scale’ were used to collect the data. The data obtained were analyzed using descriptive statistics, Pearson’s correlation, and simple and multiple linear regression analyses. The research findings indicate that the students’ critical thinking skills are at a moderate level, whilst their entrepreneurial propensities are at a moderate-to-high level. A significant and positive relationship was found between the two skills; the results of the multiple regression analysis revealed that the ‘dialectical thinking’ sub-dimension predicted entrepreneurial inclination at a positive and significant level. In contrast, it was found that the ‘analysis’ and ‘inclination’ sub-dimensions had negative effects on entrepreneurship. In light of these findings, it is recommended that holistic teaching programs be developed to support the simultaneous development of critical thinking and entrepreneurial skills.

Anahtar Kelimeler

• Critical thinking
• Entrepreneurship
• Secondary school students.

Kaynakça

1. Akarsu, O., & Döven, M. S. (2022). Girişimci ve girişimcilik kavramları üzerine tarihsel bir değerlendirme: Tanımlarda yer alan ortak vurgular [A historical assessment of the concepts of entrepreneur and entrepreneurship: Common emphases in the definitions]. Yorum Yönetim Yöntem Uluslararası Yönetim Ekonomi ve Felsefe Dergisi, 10(1), 1-24. https://doi.org/10.32705/yorumyonetim.1094253
2. Aksoy, B., Akbaba, B., & Kılcan, B. (Eds.). (2019). Sosyal bilgilerde beceri eğitimi [Skills training in social studies]. Pegem Akademi.
3. Aldan-Karademir, Ç. (2013). Öğretmen adaylarının sorgulama ve eleştirel düşünme becerilerinin öğretmen öz yeterlik düzeyine etkisi [The effect of prospective teachers' inquiry and critical thinking skills on their teacher self-efficacy levels] [Yayımlanmamış doktora tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
4. Aliyev, K. (2018). İkili düşünme ölçeğinin Türkçe formunun geçerlilik ve güvenilirlik çalışması [Validity and reliability study of the Turkish form of the dual thinking scale] [Yayımlanmamış uzmanlık tezi]. Ankara Üniversitesi.
5. Altıntaş, S. (2019). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimleri ile medya okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişki [The relationship between critical thinking tendencies and media literacy levels of social studies teacher candidates] [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi.
6. Aslan, D. C. (2019). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin eleştirel düşünme düzeylerine yönelik algılarının belirlenmesi [Determining social studies teachers' perceptions of their critical thinking level] [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
7. Ateş, Y., & Yavuz, E. (2021). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sosyal girişimcilik özelliklerinin ve eleştirel düşünme eğilimlerinin incelenmesi [Examining the social entrepreneurship characteristics and critical thinking tendencies of prospective social studies teachers]. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 183-207. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2094110
8. Baciu, E. L., Vîrgă, D., Lazăr, T. A., Gligor, D., & Jurcuț, C. N. (2020). The association between entrepreneurial perceived behavioral control, personality, empathy, and assertiveness in a Romanian sample of nascent entrepreneurs. Sustainability, 12(24), 10490. https://doi.org/10.3390/su122410490

9. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action. In D. F. Marks (Ed.), The health psychology reader (pp. 94-107). Sage.
10. Baron, R. A. (2006). Opportunity recognition as pattern recognition: How entrepreneurs “connect the dots” to identify new business opportunities. Academy of Management Perspectives, 20(1), 104–119. https://doi.org/10.5465/amp.2006.19873412
11. Basseches, M. (2005). The development of dialectical thinking as an approach to integration. Integral Review, 1(1), 47–63.
12. Beşoluk, Ş., & Önder, İ. (2010). Öğretmen adaylarının öğrenme yaklaşımları, öğrenme stilleri ve eleştirel düşünme eğilimlerinin incelenmesi [Examining prospective teachers' learning approaches, learning styles, and critical thinking tendencies]. İlköğretim Online, 9(2), 679–693. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/90769
13. Bryman, A., & Cramer, D. (2001). Quantitative data analysis with SPSS release 10 for Windows: A guide for social scientists. Routledge.
14. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2018). Bilimsel araştırma yöntemleri [Scientific research methods] (24. baskı). Pegem Akademi.
15. Dhaliwal, A. (2016). Role of entrepreneurship in economic development. International Journal of Scientific Research and Management, 4(6), 4262-4269.
16. Doğan, Y. (2007). İlköğretim çağındaki 10-14 yaş grubu öğrencilerinin gelişim özellikleri [Developmental characteristics of primary school students aged 10-14]. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(13), 155-187. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/214909
17. Drucker, P. F. (1985). Entrepreneurial strategies. California Management Review, 27(2), 9-25. https://doi.org/10.2307/41165126
18. Ead, H. A., Fadlallah, S. A., Hassan, H. M., & Fahmy, H. M. (2022). Critical thinking education in the development of entrepreneurial intentions in science students, Cairo University case study. Journal of the International Academy for Case Studies, 28, 1-16.
19. Ennis, R. H. (1993). Critical thinking assessment. Theory into Practice, 32(3), 179–186. https://doi.org/10.1080/00405849309543594
20. Ennis, R. H. (2018). Critical thinking across the curriculum: A vision. Topoi, 37, 165–184. https://doi.org/10.1007/s11245-016-9401-4
21. Eroğlu, S., Deveci, H., & Gürdoğan Bayır, Ö. (2020). Ortaokul öğrencilerine yönelik girişimcilik ölçeği’nin geliştirilmesi [Developing an entrepreneurship scale for middle school students]. Cumhuriyet International Journal of Education, 9(4), 1204–1224. https://doi.org/10.30703/cije.696086
22. Eryılmaz, Ö., Dilek, M., & Deveci, H. (2023). The effect of active learning methods on middle school students’ entrepreneurship skills in social studies course. Participatory Educational Research, 10(6), 104-123. http://dx.doi.org/10.17275/per.23.91.10.6
23. Facione, P. A. (1990). Critical thinking: A statement of expert consensus for purposes of educational assessment and instruction. California Academic Press.
24. Facione, P. A. (2011). Critical thinking: What it is and why it counts. Insight Assessment.
25. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th ed.). McGraw-Hill Companies.
26. Gundry, L., Ofstein, L. F., & Kickul, J. R. (2014). Seeing around corners: How creativity skills in entrepreneurship education influence innovation in business. The International Journal of Management Education, 12(4), 529-538. https://doi.org/10.1016/j.ijme.2014.03.002
27. Gül, M., & Çeliköz, N. (2023). Farklı değişkenlerin öğrencilerin düşünme süreçlerine yansımaları [The impact of different variables on students' thinking processes]. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(1), 1-20. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1223023
28. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: Felsefe, yöntem ve analiz [Research methods in social sciences: Philosophy, methodology, and analysis] (5. baskı). Seçkin Yayıncılık.
29. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Cengage Learning.
30. Halpern, D. F. (2013). Thought and knowledge: An introduction to critical thinking. Psychology Press.
31. Hasanah, H., & Malik, M. N. (2019, November). Implementation of problem-based learning to improve critical thinking skills in entrepreneurs learning. In Journal of Physics: Conference Series (Vol. 1387, No. 1, p. 012037). IOP Publishing. https://doi.org/10.1088/1742-6596/1387/1/012037
32. Hatthakijphong, P., & Ting, H. (2019). Prioritizing successful entrepreneurial skills: An emphasis on the perspectives of entrepreneurs versus aspiring entrepreneurs. Thinking Skills and Creativity, 34, 100603. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2019.100603
33. Hisrich, R. D., Peters, M. P., & Shepherd, D. A. (2017). Entrepreneurship (10th ed.). McGraw-Hill.
34. Hmieleski, K. M., & Corbett, A. C. (2006). Proclivity for improvisation as a predictor of entrepreneurial intentions. Journal of Business Venturing, 21(1), 122–147. https://doi.org/10.1111/j.1540-627X.2006.00153.x
35. İşeri, A. (2020). Küresel beceriler ve ders kitaplarına yansıması [Global skills and their reflection in textbooks]. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 18(1), 296-325. https://doi.org/10.37217/tebd.686477
36. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemleri [Scientific research methods]. Nobel.
37. Kırbaşlar, M., & Özsoy-Güneş, Z. (2015). The effect of critical thinking disposition on entrepreneurship levels: A study on future teachers. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 174, 199-207. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.01.647
38. Kickul, J., & Gundry, L. (2002). Prospecting for strategic advantage: The proactive entrepreneurial personality and small firm innovation. Journal of Small Business Management, 40(2), 85-97. https://doi.org/10.1111/1540-627X.00042
39. Kline, R. B. (2011). Principles and practice of structural equation modeling. Guilford.
40. Kozubikova, L., Bélas, J., Bilan, Y., & Bartoš, P. (2015). Personal characteristics of entrepreneurs in the context of perception and management of business risk in the SME segment. Economics & Sociology, 8(1), 41-54. https://doi.org/10.14254/2071-789X.2015/8-1/4
41. Köksal, N., & Çöğmen, S. (2018). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme ve iletişim becerileri [Critical thinking and communication skills of middle school students]. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44, 278-296. https://doi.org/10.9779/PUJE.2018.218
42. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2018). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (İlkokul ve Ortaokul 4, 5, 6 ve 7. sınıflar) [Social Studies Curriculum (Primary and Secondary School Grades 4, 5, 6 and 7)]. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.
43. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2023). Girişimcilik dersi öğretim programı’nın uygulanması [Implementation of the entrepreneurship course curriculum]. https://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/2023112494851663giri%C5%9Fimcilik%C3%B6%C4%9Fretimprogram%C4%B1.pdf
44. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2025). Sosyal bilgiler alan becerileri [Social Sciences Field Skills] (SBAB). https://tymm.meb.gov.tr/beceriler/sosyal-bilimler-alan-becerileri
45. OECD. (2018). The future of education and skills: Education 2030. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/06/the-future-of-education-and-skills_5424dd26/54ac7020-en.pdf
46. Öztürk, C., & Deveci, H. (2011). Farklı ülkelerin sosyal bilgiler öğretim programları [Social studies curricula from different countries]. C. Öztürk (Ed.), Farklı ülkelerin sosyal bilgiler öğretim programları içinde (ss. 1-40). Pegem Akademi.
47. Öztürk, E. (2020). Fen bilgisi öğretmen adaylarının girişimcilik özellikleri ve eleştirel düşünme eğilimlerinin incelenmesi [Examining the entrepreneurial characteristics and critical thinking tendencies of prospective science teachers] [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
48. Öztürk, E., Önder, A. N., & Yıldırım, E. G. (2019). Fen bilgisi öğretmen adaylarının girişimcilik özelliklerinin ve eleştirel düşünme eğilimlerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi [An examination of the entrepreneurial characteristics and critical thinking tendencies of prospective science teachers in terms of certain variables]. Journal of Individual Differences in Education, 1(2), 89-107. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/909672
49. Paul, R. W., & Elder, L. (2008). Minik eleştirel düşünme kılavuzu: Kavramlar ve araçlar [A brief guide to critical thinking: Concepts and tools] (M. B. Fidan, Çev. Ed.). Foundation for Critical Thinking.
50. Raposo, M., & Paco, A. (2011). Entrepreneurship education: Relationship between education and entrepreneurial activity. Psicothema, 23(3), 453–457. https://www.redalyc.org/pdf/727/72718925018.pdf
51. Ribeiro-Soriano, D. (2017). Small business and entrepreneurship: Their role in economic and social development. Entrepreneurship & Regional Development, 29(1-2), 1-3. https://doi.org/10.1080/08985626.2016.1255438
52. Shane, S., & Venkataraman, S. (2000). The promise of entrepreneurship as a field of research. Academy of Management Review, 25(1), 217-226. https://doi.org/10.5465/amr.2000.2791611
53. Sternberg, R. J. (2004). Culture and intelligence. American Psychologist, 59(5), 325–338. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.5.325
54. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
55. Tem, S., Kuroda, A., & Tang, K. (2020). The importance of soft skills development to enhance entrepreneurial capacity. International Economic Review, 3(3), 1-12. https://doi.org/10.30560/ier.v3n3p1
56. Veenman, M. (2017). Assessing metacognitive deficiencies and effectively instructing metacognitive skills. Teachers College Record, 119(1), 1–20. https://doi.org/10.1177/016146811711901303
57. Yanuarto, W. N., & Hapsari, I. (2022). The model of creative thinking, critical thinking, and entrepreneurial skills among university students. JTAM (Jurnal Teori dan Aplikasi Matematika), 6(2), 321-332. https://doi.org/10.31764/jtam.v6i2.7467
58. Yatrı, I., Boeriswati, E., & Bintoro, T. (2023). Promoting students’ critical thinking skills on social studies in primary school: TPACK based instructional media. International E-Journal of Educational Studies, 7(14), 407-415. https://doi.org/10.31458/iejes.1262669
59. Yeşilbaş, B., & Çetin, A. (2025). Girişimcilik özelliklerinin çeşitli değişkenler dahilinde yaratıcı düşünme ve eleştirel düşünme eğilimleriyle ilişkilendirilmesi [The relationship between entrepreneurial traits and creative and critical thinking tendencies within various variables]. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 29(2), 660-678. https://doi.org/10.20296/tsadergisi.1577726
60. Yıldırım-Döner, S., & Demir, S. (2022). Ortaokul öğrencileri için eleştirel düşünme eğilimi ölçeği’nin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması [Development of a critical thinking disposition scale for middle school students: Validity and reliability study]. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 54, 99-129. https://doi.org/10.9779/pauefd.823427
61. Zhang, Y., Bian, Y., Wu, H., Tang, W., & Li, Q. (2023). Intuition or rationality: Impact of critical thinking dispositions on the cognitive processing of creative information. Thinking Skills and Creativity, 48, 101278. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2023.101278