GEÇMİŞ MEDENİYETLERDE KÖLELİK VE İSLAM’DA SAVAŞ ESİRLERİNE YAPILAN UYGULAMALAR

Öz

Savaş çok basit sebeplerden çıktığı gibi sosyoekonomik, güvenlik ve gelecek endişesi nedenleriyle de adeta “insan insanın kurdudur” sözünü haklı çıkarırcasına insanlık tarihinin başlangıcından beri toplumsal bir gerçeklik olarak var olagelmiştir. Savaşlarda en çok savunmasız olan yaşlı, kadın ve çocukların zarar gördüğü bir hakikattir. Savaş esirlerine yapılan muamelede toplumların ve kişilerin değer yargıları etkili olduğu gibi münferit bazı uygulamalar da görülebilmektedir. Günümüzde uluslararası antlaşmalarla esirlere yapılabilecek kötü muamele engellenmeye çalışılsa da bu, yine güçlü devletlerin istekleri doğrultusunda şekillenmektedir. Aynı şekilde güçlü olan devletler insan haklarına ve bu antlaşmalara aykırı davransalar da herhangi bir müeyyide ile karşılaşmamaktadırlar. Uluslararası hukuk adeta güçlüden yana bir görünüm arz etmektedir. Bunun en bariz ispatları ABD’nin kendine göre terörist dedikleri kişileri tuttuğu Guatemala hapishanesinde bu insanlara yapılan uygulamalardır. Yine son bir yıldır devam eden Gazze savaşında alınan esirlerin serbest bırakıldığında medyaya yansıyan durumlarıdır. Onlarca Uluslararası İnsan Hakları kuruluşları bu yerleri inceleme de dahi bulunamazken hukuk da herhangi bir cezai müeyyidede bulunamıyor. Bu makalede önce, bilinen kadim Sümer, Yunan, Roma, Çin, Hint, Mısır medeniyetlerinin yanı sıra Yahudilik ve Hıristiyanlık dinlerinin savaş esirlerine yönelik uygulamalarına yer verilecek, daha sonra İslam’ın bu hususta koyduğu esaslar ele alınmaktır. Tarihi süreçte Müslümanların uygulamalarından da söz edilerek en son olarak İslam ile diğer medeniyetlerin uygulamaları kısaca mukayese edilmektedir

Anahtar Kelimeler

• Kadim Medeniyetler
• İslam Medeniyeti
• Savaş
• Esir
• Köle
• Cariye.

SLAVERY IN PAST CIVILIZATIONS AND TREATMENT OF PRISONERS OF WAR IN ISLAM

Öz

War has existed as a social reality since the beginning of human history, not only for very simple reasons but also for socioeconomic, security and future concerns, as if to justify the saying “man is man's wolf”. It is a fact that the elderly, women and children, who are the most vulnerable, suffer the most in wars. The treatment of prisoners of war is influenced by the value judgments of societies and individuals, as well as individual practices. Today, although international treaties try to prevent the mistreatment of prisoners of war, this is still shaped in line with the wishes of powerful states. Likewise, even if powerful states violate human rights and these treaties, they do not face any sanctions. International law seems to favor the powerful. The most obvious proof of this is the treatment of people in the Guatemalan prison where the United States holds people they call terrorists. Again, the conditions of the prisoners taken in the Gaza war that has been going on for the last year are reflected in the media when they are released. Dozens of international human rights organizations cannot even inspect these places and the law cannot impose any punitive sanctions. In this article, firstly, the practices of the ancient Sumerian, Greek, Roman, Chinese, Indian, Egyptian civilizations as well as the religions of Judaism and Christianity towards prisoners of war will be discussed, and then the principles set by Islam on this issue will be discussed. The practices of Muslims in the historical process are also mentioned, and finally the practices of Islam and other civilizations are briefly compared.

Anahtar Kelimeler

• Ancient Civilizations
• Islamic Civilization
• War
• Captive
• Slave
• Concubine.

Kaynakça

1. Aktan, H. (2001). “Hz. Peygamber Döneminde Kölelik Olgusu ve İnsan Özgürlüğüne Kur'ani Yaklaşım”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 16: 59-79.
2. Aslan, N. (2018). Gâî Yorum/Makâsıd Açısından Hz. Ömer’in Sevad Arazisi İle İlgili Uygulamasına Yönelik Bir Değerlendirme. ÇÜİFD 18(2), 691-717.
3. Austry, J. (2010). Kapitalizm, Marksizim ve İslam. Çev. Agâh Oktay Güneri. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları. Aydın, M. A. (2023). “Köle.” ss. 237-246 içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 26. Ankara: TDV Yayınları.
4. Bakırezer, G. (2008). “Antik Yunan Düşüncesinde Kölelik. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 63(1), 17-54.
5. Bal, A. (2019). “Kölelik, Zorla Çalıştırma ve Benzer Uygulamalara İlişkin Yasağın Uluslararası Hukuk ve AİHM İçtihatları Çerçevesinde Gelişimi”. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi. 2: 55-112.
6. Balpınar, Z. (2012). “İsrail Güvenlik Politikasını Şekillendiren Anlayışa Dair Temel Bir Tanımlayıcı: Tevrat’a Göre Düşman Kavramı”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiayt Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 13(23): 319-338.
7. Belâzürî, Ahmed b. Yahya b. Câbir. el-Ensâbü’l-eşrâf. Thk. Süheyl Zekkâr. (1996). C. 4. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
8. Birinci, G. (2017). “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin Kısa Tarihi I: Milletler Cemiyeti’nden Birleşmiş Milletler’e”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 7(2): 50-81.

9. Bozkurt, G. (1981). “Eski Hukuk sistemlerinde Kölelik”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 38(1): 65-103.
10. Cevad A. (1993). El-Mufassal fî Târîhi Kable’l-İslâm. C. 7. Bağdad: Sâade Câmiatu Bağdâd.
11. Çağdaş, K. (1947). Hint Eski Çağ Kültür Tarihine Giriş. Ankara: Ankara Üniversitesi.
12. Duman, Z. (2012). “İslam’ın Köle ve Cariye Sorununa Yaklaşımı”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29(1): 1-54.
13. Duymaz, E. (2013). “Modern Kölelik Avrupa Konseyi Hukukunda Kölelik, Kulluk ve Zorla Çalıştırma Yasakları Üzerine Bir İnceleme”. Legal Hukuk Dergisi 67(2): 415-462.
14. Elmalı, M. H. Y. (2023). Hak Dini Kur’ân Dili. C. 5. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
15. Fendoğlu, H. T. (1996). İslam ve Osmanlı Hukukunda Kölelik ve Cariyelik. İstanbul: Beyan Yayınları.
16. Finley, M. I. (1980). Ancient Slavery and Modern İdeology. New Yourk: The Viking Press.
17. Gemalmaz, M. S. (2015). Devlet Birey ve Özgürlük. İstanbul: Legal Yayınları.
18. Güriz, A. (2014). Hukuk Felsefesi Ders Notları. İstanbul: Beta Yayınları.
19. Hastings, J. (1920). ENcyclopedy of Religion and Ethics. C. XI. London: Printed by Morrison & Gibb Limited.
20. Hesiodos. (1948). İşler. Çev. Suat Yakup Baydur. İstanbul: MEB.
21. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî el-Basrî el-Mısrî. (1990). es-Sîretü’n-nebeviyye. C. 2. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabi.
22. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. 1990. el-Bidâye ve’n-nihaye. C. 3. Beyrut: Mektebetü Maârif., (1999). Tefsiru’l-Kur’âni’l-Azîm. Thk. Sami b. Muhammed. C. 7. Riyad: Dâru’l-Fikr.
23. İbn Sa’d, Muhammed b. Sa‘d b. Müni‘ ez-Zührî. (2001). Tabakâtü’l-Kübrâ. Thk. Ali Muhammed Ömer. C. 2. Kahire: Mektebetü’l-Hânecî.
24. İbn Seyyidünnâs, Ebü’l-Feth Fethuddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Ya‘merî. Ty. Uyûnü’l-eser. (Thk). Muhammed ‘Îd el-Hadrâvî. C. 1. Beyrut: Dârı İbn Kesîr.
25. İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasan İzzeddin b. Ali b. Muhammed. (1991). el-Kâmil fi’t-Târih. İstanbul: Bahar Yayınları.
26. İnan, A. (1955). Eski Türklerde Teslim ve İtaat Sembolleri. İstanbul: Maarif Vekâleti.
27. İnce Sağlam, R. (2010). “Kuranı Kerimde Kölelik Konusu”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
28. Kafesoğlu, İ. (1976). Kültür ve Teşkilat, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Türk Dünyası El Kitabı. İstanbul: Ötüken Yayınları.
29. Kapani, M. (2013). Kamu Hürriyetleri. Ankara: Yetkin Yayınları.
30. Kapar, M. A. (1995). “Fezâre (Benî Fezâre).” C. 12. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
31. Karaaslan, M. (2022). “Kölelik Yasağının Tarihsel Gelişimi”. Yaşar Hukuk Dergisi. 4(1): 60-81.
32. Karadeniz, Ö. (2019). Roma Hukuku. Ankara: Turhan Yayınları.
33. Karaman, H., vd. (2020). Kur’ân Yolu. C. 5. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
34. Karan, U. (2018). “Kölelik, Kulluk, Zorla Çalıştırma ve Zorunlu Çalışma Yasağı: Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Bağlamında Karşılaştırmalı Analiz”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 67(2): 415-462.
35. Kitab-ı Mukaddes. (2020). İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi.
36. Kramer, S. N. (1970). The Sümerians. Chicago: The University of Chicago Press.
37. Kur’ân-ı Kerîm Meâlî. (2008). Çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri BaşkanlığıYayınları.
38. Kurtubi, M. b. A. (2002). el-Câmi li Ahkâmi’l-Kur’ân. Çev. M. Beşir Eryarsoy. C. 16. İstanbul: Buruc Yayınları.
39. Kuş, C. (2012). “Tevrat, İncil ve Kur’ân’da Kölelik Kavramı Üzerine Bazı Düşüneler”. Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi 8(1): 1-33.
40. Mevdudi, Ebu’l-Âlâ. (2005). Tefhîmü’l-Kur’ân. Çev. Muhammed Han Kayan vd. C. 5. İstanbul: İnsan Yayınları.
41. Okandan, R. (1951). Umumi Hukuk Tarihi Dersleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
42. Ögel, B. (2014). İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
43. Özel, Ahmet. 2010. “Esir.” C. 11. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
44. Özer, S. (2007). “19. Yüzyılda Mısır’da Kölelik ve Ticareti”. Fırat Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Dergisi 5(1): 65-85.
45. Parlatır, İ. (1983). “Türk Sosyal Hayatında Kölelik”. Belleten 47(187):805-830.
46. Pergas, D. A. ve Schiel, J. (2023). The Palgrave Handbook ofGolobal Sloverythroughout History. Cham: Palgrave macmillan.
47. Porter, J. (2025). Dıverse Slaveries. Edinburg: Edinbung University Press.
48. Razi, F. (1981). Mefatihu’l-Ğayb. C. 28. Riyad: Dâru’l-Fikr.
49. Sağlam, F. (2019). “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nde Tüm Hak ve Özgürlüklere Yönelik Kurallar Üzerine Bir Deneme”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 25(2): 1236-1252.
50. Sandıkçı, K. (2012). “Tulekâ.” C. 41. Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
51. Saydam, T. (2017). “Roma Cumhuriyetinde Kölelik: Spartaküs Örneği”. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi 1(2): 76-90.
52. Sorokin, P. A. (1972). Bir Bunalım Çağında Toplum Felsefesi. Çev. Mete Tuncay. Ankara: Yeni Zamanlar Yayınları.
53. Süyûtî, İ. A. C. (2011). ed-Dürrü’l-Mensûr fî Tefsîri’-Mensûr. C. 7. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
54. Şefik Bey, A. (1314). er-Rikkû fi‟l-İslâm. Çev. Ahmed Cevdet Paşa. İstanbul: Dersaadet İkdam.
55. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. (1967). et-Târîhu’l-ümem ve’l-mülük. Thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim.C. 2. Kahire: Daru’l-Maârif.
56. Üçok, C. ve Mumcu, A. (1976). Türk Hukuk Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
57. Vâkıdî, E. A. b. Ö. (2007). Hz. Peygamberin Savaşları. Çev. Musa Kazım Yılmaz. C. 1. İstanbul: İlkharf Yayınları.
58. Wesrweman, L. W. (1955). The Slave Systems Greek and Roman Antiquiten. Phledelhpia: The American Philosopfical Society.
59. Wolfram, E. (1942). Çin’in Şimal Komşuları. Çev. Nimet Uluğtuğ. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
60. Wolley, C. L. (1965). The Sümerians. Newyork: The Norton Library.
61. Yaman, A. (1998). İslam Devletler Hukukunda Savaş. İstanbul: Beyan Yayınları.