ORTAÇAĞ İSLAM SERAMİK SANATINDA ADIYAMAN

Öz

Bereketli Hilal’in (Fertile Crescent) kuzey ucunda bulunan Adıyaman bugün Anadolu’nun Güneydoğusunda bulunan önemli bir kent olmasının yanı sıra tarihi, coğrafik ve kültürel anlamda Bereketli Hilal olarak bilinen bölgeyle bağlıdır. Bu coğrafi bağlılığın yanında kültürel benzerlik ve verimli toprakları sayesinde tarih boyunca yerleşim görmüş bu kadim kent özellikle Antik Çağ ve Helenistik devirde önemli devletlerin kurulduğu bir bölge olmuştur. Daha sonraki devirlerde İslam ordularının akınları, Roma, Bizans, Selçuklu, Memluk, Ermeni ve Haçlı Krallığı arasında mücadele alanı olan kentte, bahsi geçen dönemlere ait izler bulunabilmektedir. Özellikle Adıyaman’da Ortaçağa ait merkezlerde ele geçirilen seramikler İslam seramik sanatı içinde kentin önemli ve özel bir yere sahip olduğunu ispatlar niteliktedir. Başta Samsat olmak üzere, Eski Kahta, Tille ve Gritille gibi merkezlerde yapılan kazılar neticesinde elde edilen seramikler Adıyaman’ın Ortaçağ İslam seramik Sanatına katkıları ve diğer İslami dönem seramik üretim merkezleri ile yakından ilişkilerini gözler önüne sermektedir. Bu çalışmada bu ilişkilerin yanı sıra kentin bu önemli merkezleri üzerinden ticari, sosyal, siyasi ve ekonomik geçmişi üzerine çıkarımlar yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Adıyaman
• İslami Dönem
• Seramik
• Ortaçağ

ADIYAMAN IN MEDEIVAL ISLAMIC CERAMIC ART

Öz

Adıyaman, located in the southeastern Anatolia region of modern Turkey, is integrally connected to the historical and geographical concept of the Fertile Crescent. Owing to its fertile lands and shared cultural ties, this ancient city has hosted continuous human settlement—particularly during the Ancient and Hellenistic eras when several influential states arose in the area. In subsequent centuries, Adıyaman became a contested site among Islamic armies, the Roman and Byzantine Empires, the Seljuk and Mamluk Sultanates, the Armenian Kingdom, and the Crusader States. Archeological traces from various periods still mark the cityscape. Ceramic artifacts from medieval Islamic centers in Adıyaman—including excavations at the sites of Samsat, Eski Kahta, Tille, and Gritille—demonstrate the city’s distinctive importance in Islamic ceramic art. These ceramics also highlight Adıyaman’s close ties with other Islamic-period pottery production centers. This study explores these interregional connections, and draws inferences about the city’s commercial, social, political, and economic history through its ceramic production and associated archaeological evidence.

Anahtar Kelimeler

• Adıyaman
• Islamic Period
• Ceramic
• Medeival

Kaynakça

1. Bulut, L. (2000). Samsat Ortaçağ Seramikleri (Lüster ve Sıraltılar). Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İzmir.
2. Bulut, L. (1991), Samsat İslami Devir Sırsız ve Tek renk Sırlı Seramikleri, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İzmir.
3. Dalmış, E. (2022). Ortaçağ’da Adıyaman Bibliyografyası. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15 (40), 405-435.
4. Dalyan, M. G. (2023). Kommagene’den Hısn-ı Mansur’a Adıyaman Tarihi, C.I. Asos Yayınları, Elazığ.
5. Dörner, F.K. ve Naumann, R. (1939). Forschungen in Kommagene, Istanbuler Forschungen Bant. 10, Berlin.
6. Ellis, Richard. (1982). “The 1981 Season at Gritille Höyüğü”. IV. Kazı Sonuçları Toplantısı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler Genel Müdürlüğü, Ankara, 83-88.
7. Ellis, Richard. (1983). “The Gritille Project”. V. Kazı Sonuçları Toplantısı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler Genel Müdürlüğü, Ankara, 117-121.
8. Ezer, S. (2018). “Bereketli Hilal’in Kuzeyinde Yeni Araştırmalar: Adıyaman Bölgesi”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, ANARSAN Sempozyumu Özel Sayısı, C.11/2, 1265-1280.

9. Goell, T. (1967). “Samosata” New Notes. The Archaeology Society of Staten Island and The Staten Island Society, Archaelogical Institute of America, Vol. 1, No: 2, 1-3.
10. Goell, T. (1974). “Samosata Archaelogical Excavations, Turkey 1967”, National Geography Society Reports 1967, Projects, Washington D.C. 83-108.
11. Goell T. and K. Otto-Dorn, (1963). “Keramikfunde aus dem Mittelalter und der fruhosmanischen Zeit”. Arsameia am Nymphaios, die Ausgrabungen im Heirotheison des Mithradates Kallinikos von Istanbuler Forschungen, 23, Berlin.
12. Hellenkemper, H. (1976). Burgen Der Kreuzritterzeit in Der Grafschaft Edessa und im Konigreich Kleinarmenien, Rudolf Habelt Verlag Gmbh, Bonn.
13. Işık, C. (1982). “Horis Kale Kazıları 1981”, IV. Kazı Sonuçları Toplantısı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, 315-316.
14. Jenkins-Madina, M. (2006), Rakka Revisted Ceramics of Ayyubid Syria, Yale University Press, New Haven and London, The Metropolitan Museum of Art, New York.
15. Lucius, E. (1970). “Eine Seldschukische Schale Aus Eski Kahta”, Sanat Tarihi Dergisi, S.3/125, 125-134.
16. Lucius, E. (1968). “Neue Figural Verzierte Seldschukische Keramik Aus Anatolien”, Sanat Tarihi Yıllığı, S.2, 122-133.
17. Moore, J. (1993). Tille Höyük 1 The Medieval Period, British Institute of Archaeology at Ankara.
18. Öney, G. (1982), “1978-79 ve 1981 Yılı Samsat Kazılarında Bulunan İslam Devri Buluntuları ile ilgili ilk Haber”, E.Ü. Edebiyat Fakültesi Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi, S. I, İzmir, 71-80.
19. Öney, G. (1984), “Samsat Kazılarında 12.-13. Yüzyıl Seramiği”, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fak. 2. Ulusal El Sanatları Sempozyumu Bildirileri, İzmir, 218-227.
20. Özgüç, N. (2009), Samsat: Sümeysat, Samosata, Kumaha, Hahha, Hahhum: Bir Başkent ve Kalenin 6000 Yıllık Döneminden Kesitler, TTK. Yayınları, Ankara.
21. Özgüç, N. (1986). “Samsat 1984 Yılı Kazıları”, VII. Kazı Sonuçları Toplantısı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 221- 228.
22. Polat, T. (2020). Adıyaman Müzesi’nde Bulunan Samsat Sırlı Seramikleri. Palet Yayınları, Konya.
23. Polat, T. (2022a). “Horiskale Ortaçağ Seramikleri”. Sanat Tarihi Yıllığı, S.31, 407-431.
24. Polat, T. (2022b).” Eski Kahta (Yeni Kale) Kalesi’nde Osmanlı Döneminden İzler: Lüleler ve İthal Seramikler”, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 41, 672-698.
25. Polat, T. ve Güngör, A. (2023). “Şanlıurfa Kalesi Kazıları Seramik Buluntuları”. Ahmet Bodakçi Anısına Ortaçağ’dan Cumhuriyete Sanat Tarihi Çalışmaları, Paradigma Akademi, 77-110.
26. Redford, S. (1986). “Excavations at Gritille (1982-1984): The Medieval Period A Preliminary Report”. Anatolian Studies, C. XXXVI, British Institute of Archaeology at Ankara, 103-136.
27. Redford, S. (1995), “Medeival Ceramics from Samsat”, Archeologie Islamique, Vol. V, 55-80.