HANEDEN MABEDE: ZİNCİDERE PROTESTAN KİLİSESİ VE İNŞA SÜRECİ

Öz

19. yüzyılın ikinci yarısında tüm dünyada olduğu gibi Osmanlı coğrafyasında da misyonerlik faaliyetleri hız kazanmıştır. Tanzimat Fermanı’nın ilanı misyonerler için uygun bir zemin doğurmuş, başta Amerika ve İngiltere olmak üzere batılı devletler Osmanlı ülkesinde faaliyetlerine başlamıştır. Faaliyet merkezlerinden biri de Anadolu’nun önemli ticaret ve ulaşım şehirlerinden olan Kayseri’dir. Bu çalışmada, Kayseri’nin Talas İlçesi sınırları içindeki, Osmanlı döneminden günümüze büyük oranda sağlam bir vaziyette ulaşan tek Protestan Kilisesi ele alınacaktır. Bahsi geçen kilisenin inşa süreci ile ilgili bilgiler Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan belgelerden, yoğun olarak misyonerlik faaliyetleri yapan American Board adına bölgede görevli olan Wilson Amos Farnsworth’un notlarından ve Zincidere’deki görevlendirilen papaz Şirinides’in biyografisinden edinilmiştir. Osmanlı Arşivi’nde tespit ettiğimiz belgeler, yapının inşasına izin alınması sürecine ilişkin alternatif proje örnekleri dahil olmak üzere detaylı bilgiler sunarken Farnsworth kilisenin tam açılış tarihi ve o dönemdeki önemini vurgulamaktadır. Görev aldığı andan itibaren kendisini kilisenin yapımına adayan Şirinides’in biyografisinden ise cemaat ve inşa süreci ile ilgili bilgi edinmekteyiz.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Protestan Kilisesi
• Arşiv Belgeleri
• Kayseri
• Zincidere.

FROM HOUSE TO SANCTUARY: ZINCIDERE PROTESTANT CHURCH AND ITS CONSTRUCTION PROCESS

Öz

In the second half of the 19th century, missionary activities gained momentum in the Ottoman world as they did throughout the world. The proclamation of the Tanzimat Edict created a favorable ground for missionaries, and Western countries, especially America and England, started their activities in the Ottoman Empire. One of these centers of activity was Kayseri, a major trade and transportation city in Anatolia. This study will examine the only Protestant church within the Talas district of Kayseri that has survived largely intact from the Ottoman period to the present day. The information about the construction process of the church is found in the documents in the Ottoman Archives of the Directorate of State Archives, in the notes of Wilson Amos Farnsworth, who worked in the area for the American Board and the biography of Sirinides, who was the priest at the time in Zincidere. While the documents we identified in the Ottoman Archives provide detailed information about the process of obtaining permission for the construction of the building, including examples of alternative projects, Farnsworth gives the exact for the church’s opening and its importance at the time. And the biography of Sirinides, who devoted himself to the construction of the church, enlightens us as to information about the congregation and the construction process of the church.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Protestant Church
• Archival Documents
• Kayseri
• Zincidere.

Kaynakça

1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO) 51-3803/1, 2.
2. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN) 1-5/1, 2, 3, 4.
3. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN)108-26/1.
4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Şura-yı Devlet (ŞD) 2596-36/1, 2, 2a, 3, 4, 4a, 5, 6, 7.
5. Alan, G. (2003). “Amerikan Board’ın Anadolu’daki Teşkilatlanması Çerçevesinde Kayseri İstasyonu ve Uç-İstasyonlarının Kuruluşu ve Gelişimi”, IV. Kayseri ve Yöresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, 10-11 Nisan, Kayseri.
6. Bayram, Ö. F. (2022). Anadolu’da Amerikan Protestan Yerleşkeleri: Talas ve Tarsus Örneği. Yayımlanmamış doktora tezi. Yıldız teknik üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
7. Boy, N. (2024). “Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Amasya’da Bulunan Kiliselerin Onarımları. ”, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (SSAD), 8 (1):111-133.
8. Cömert, H. (2010). 19. Yüzyılda Talas. Kayseri: Mazaka Yayıncılık.

9. Demir, C. (2008). Kayseri, Nevşehir, Niğde Üçgeninde Amerikan Board’un Eğitim Faaliyetleri. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
10. Açıkgöz, Ş. G. (2007). Kayseri ve Çevresindeki 19. Yüzyıl Kiliseleri ve Korunmaları İçin Öneriler. Yayımlanmamış doktora tezi. İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
11. Güngör, Ş. (2023). “Zincidere Protestan Kilisesi.” Kayseri Ansiklopedisi Cilt 6, Kayseri: 538-539, Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
12. Hançer, E. (2004). “Galata ve Pera’daki Ermeni Kiliseleri.”, Geçmişten Günümüze Beyoğlu, Cilt II, İstanbul: 507-538, Taç Vakfı Yayınları.
13. Kévorkian, R., Paboudjian, P. B. (2012). 1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler. Çev., Mayda Saris. İstanbul: Aras Yayıncılık.
14. Kocabaşoğlu, U. (1989). Kendi belgeleriyle Anadolu'daki Amerika: 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Amerikan Misyoner Okulları. İstanbul: Arba Yayınları.
15. Kozlu, H. (2019). “Osmanlı Dönemi’nden Günümüze Talas Amerikan Koleji Eğitim ve Konaklama Binalarının Dönüşüm Süreci.” History Studies, 11 (5): 1627-1665.
16. Kuryliak, V., Kotliarov, P., Fedorenko, M. (2020). Architectural Features of Protestant Churches from the 16th to the 21st Centuries in Ukraine. Occasional Papers on Religion in Eastern Europe, 40 (9): 55-75.
17. Malkoç, M. N. (1997). Günümüzde İstanbul’daki Protestan Kiliseleri. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Marmara üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
18. Malkoç, M. N. (2006). Günümüz Türkiye’sinde Protestanlık. Yayımlanmamış doktora tezi. Marmara üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
19. Özbek, Y. ve Arslan, C. (2008). Kayseri Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri, Cilt 3, Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
20. Özsoy, H. (1996a). Kayseri’de Amerikan Misyoner Faaliyetleri ve Talas Amerikan Koleji. Kayseri: Talas Belediyesi Kültür Yayınları.
21. Özsoy, H. (1996b). Dünden Bugüne Talas. Kayseri: Talas Belediyesi Kültür Yayınları.
22. Özsoy, H. (1998). “Kayseri’ye Amerikalı Misyonerlerin İlk Gelişleri ve Talas Amerikan Kız Okulu”, II. Kayseri ve Yöresi Tarih Sempozyumu Bildirileri 16–17 Nisan, Kayseri.
23. Şahin, M. (2020). Wilson Amos Farnsworth-Kapadokya’daki Amerikalı Misyonerlerin Bilinmeyen Tarihi (1853-1903). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
24. Waardenburg, J. (2007). “Protestanlık.”, İslam Ansiklopedisi Cilt 34, İstanbul: 351-354. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
25. Robinson B. W. (1990). “Early Anglo-American Church Architecture in Texas.” The Southwestern Historical Quarterly 94 (2): 261-298.
26. www.cosmades.org
27. http://www.cosmades.org/articles/stephan%20efendi/stephan%20efendi%202.htm Erişim Tarihi:23.02.2025
28. http://www.cosmades.org/articles/stephan%20efendi/stephan%20efendi%205.htm Erişim Tarihi:23.02.2025